αναΜορφωση - συνΙστολογιο

Η ποινική τιμώρηση της δυσφήμησης (συκοφαντικής ή μη) έχει αποτελέσει κατά το πρόσφατο παρελθόν αντικείμενο συζητήσεων και αντεγκλήσεων για πολλούς από τους ενδιαφερόμενους για ζητήματα δικαιοφιλοσοφικού ή ηθικού περιεχομένου. Οι κατ’ εξοχήν υπερασπιστές της απεγκληματοποίησης της δυσφήμησης φαίνεται πως είναι οι φιλελεύθεροι που συχνά αντιδικούν με τους «απέναντι» για το ζήτημα αυτό. Λαμβάνοντας ως δεδομένη την κατ’ αρχήν ανάγκη ποινικής τιμώρησης των ανήθικων συμπεριφορών θα εξετάσω τη φιλελεύθερη παράδοση και την ηθική της θεωρία σε μία προσπάθεια να δείξω ότι: 1) η ετεροβλάβη δεν είναι απαραίτητη για τον περιορισμό της προσωπικής αυτονομίας/ελευθερίας δράσης κατά την παράδοση αυτή 2) στις περισσότερες περιπτώσεις δυσφήμησης υφίσταται βλάβη κατά την ίδια παράδοση 3) το αν η δυσφήμηση είναι συκοφαντική ή όχι ελάχιστα επιδρά στην συγκεκριμένη συζήτηση εφόσον η συμπεριφορά του συκοφαντούντος είναι δόλια και 4) ακόμα και η κλασική ελευθεριστική θεωρία αδυνατεί να απαντήσει στην πρόκληση των υπερμάχων της ποινικής τιμώρησης.

Ι. Συνηθέστατα αναφέρεται στις συζητήσεις των ποπ ελευθεριστών ότι η αρχή της βλάβης είναι ταυτόσημη με τον κλασικό φιλελευθερισμό. Η θέση αυτή στηρίζεται, ασφαλώς, στη γνωστή φράση του J. S. Mill στο On Liberty, σύμφωνα με την οποία ο μόνος καλός λόγος για να περιορίζει κανείς την ελευθερία δράσης των πολιτών είναι η ετεροβλάβη (harm to others) και όπου υπονοείται, προφανέστατα, η άδικη ετεροβλάβη. Αυτή την αρχή θα θεωρήσω, αποφεύγοντας κάθε πρωτοτυπία, τη βάση της ηθικής θεωρίας του κλασικού φιλελευθερισμού. Το ποινικό δίκαιο, λοιπόν, έχει, ως μηχανισμός περιορισμού της αυτονομίας των πολιτών, πεδίο δράσης κάθε φορά που κάποιος εξ αυτών αδίκως βλάπτει κάποιον άλλο. Η κυρίαρχη θέση της αρχής αυτής στη φιλελεύθερη ηθική θεωρία δεν αμφισβητείται από κανέναν, συμπεριλαμβανομένου και εμού. Αυτό που αμφισβητείται έντονα και απόλυτα δίκαια είναι η αποκλειστικότητά της. Κι αυτό διότι ο θείος Mill συμπεριλαμβάνει, χωρίς κανένα δισταγμό και μάλλον αυτονόητα, και την αρχή της προσβολής (offence principle) στη θεωρία του. Ας δούμε και το πρωτότυπο προς αποφυγήν αμφισβητήσεων:

Again, there are many acts which, being directly injurious only to the agents themselves, ought not to be legally interdicted, but which, if done publicly, are a violation of good manners and, coming thus within the category of offences against others, may rightly be prohibited. Of this kind are offences against decency

Στην πραγματικότητα αυτό που έχουμε εδώ είναι καταφανώς ισχυρότερο από αυτό που χρειαζόμαστε για να αποφανθούμε ότι ο κλασικός φιλελευθερισμός δε θα αποδεχόταν το άδικο της τιμώρησης της δυσφήμησης. Κι αυτό διότι ο Mill συμπεριλαμβάνει στη θέση και απλές εκδηλώσεις «κακών τρόπων», στις οποίες ασφαλώς συγκαταλέγονται απείρως ηπιότερες σε ό,τι αφορά την επίδραση στον αποδέκτη τους (εξύβριση) ή και χωρίς αποδέκτη (δημόσια ούρηση ή γύμνια) συμπεριφορές. Ομοίως, ο φιλοσοφικός εγγονός του Mill, ο Joel Feinberg, που μένει όσο λίγοι πιστός στο πνεύμα του On Liberty, αποδέχεται ρητώς και κατόπιν εκτενούς επιχειρηματολογίας την αρχή της προσβολής, αφιερώνοντάς της έναν από τους 4 τόμους του σημαντικού έργου του The Moral Limits of the Criminal Law. Συμπερασματικά, λοιπόν, η φιλελεύθερη παράδοση και η προβολή της στο πολιτικοφιλοσοφικό παρόν διά της –δικαιωματοκρατικής, φυσικά, και όχι ωφελιμιστικής- θεωρίας του Feinberg φαίνεται να δέχεται χωρίς δυσκολία την προσβολή ως καλό λόγο περιορισμού της ελευθερίας δράσης του ατόμου. Η δυσφήμηση, όπως και η εξύβριση, εμπίπτουν χωρίς αμφιβολία στην κατηγορία των προσβολών αυτών.

ΙΙ. Στις περισσότερες περιπτώσεις δυσφήμησης, όμως, το διακύβευμα δεν συνίσταται απλά σε μία άδικη προσβολή του συκοφαντούμενου αλλά επεκτείνεται και σε stricto sensu βλάβες εις βάρος του εν λόγω προσώπου. Ο Α διαθέτει ένα καφενείο στο κέντρο του Ηθικοχωρίου, ενός παραδοσιακού ελληνικού χωριού. Ο Β, που αντιπαθεί ή ανταγωνίζεται τον Α, διαδίδει ότι ο τελευταίος είναι παιδεραστής που έχει μάλιστα καταδικασθεί στις Η.Π.Α. όπου διέμενε πριν επιστρέψει στα πάτρια. Η κατηγορία αυτή είναι πέρα για πέρα ψευδής και θίγει βαθύτατα τον Α αλλά δεν κάνει μόνο αυτό. Επιπροσθέτως έχει μία σειρά από επιπτώσεις απολύτως αναμένομενες – και, φυσικά, ευχάριστες για τον Β: η επιχείρησή του Α καταστρέφεται, η οικογένειά του τον εγκαταλείπει, οι φίλοι του εξαφανίζονται. Το αποτέλεσμα είναι σοβαρότατες οικονομικές και ψυχικές βλάβες που πλήττουν ανυπολόγιστα την ευημερία του. Το ότι αυτές οι βλάβες είναι τέτοιες κατά τη φιλελεύθερη παράδοση είναι αδιαμφισβήτητο. Κι αυτό διότι οι περισσότεροι φιλελεύθεροι –και σίγουρα ο Mill και ο Feinberg- έχουν μία αντίληψη της βλάβης που σχετίζεται άμεσα με την έννοια του συμφέροντος. Η άδικη καταρράκωση των συμφερόντων μας, (όπως εμείς τα αντιλαμβανόμαστε και όχι κάποια τρίτη ομάδα ανθρώπων ή θεωρία), συνιστά βλάβη – κι εδώ είναι προφανές ότι τα συμφέροντα του Α υποφέρουν δίχως εκείνος να έχει κάνει τίποτα για να το αξίζει. Το μόνο ερώτημα που απομένει είναι το εξής: είναι η βλάβη που τελικά επέρχεται εκείνη που επιδιώκεται διά της δυσφήμησης; Μήπως, δηλαδή, αυτή το πλήγμα στα συμφέροντα είναι απλά παρεμπίπτον, μία παρενέργεια της δυσφήμησης που δε διαφέρει, για παράδειγμα, από την τρύπα στο πουκάμισο που προκαλεί η σφαίρα που πετυχαίνει την καρδιά; Νομίζω πως θα ήταν δύσκολο να υποστηρίξει κανείς κάτι τέτοιο πειστικά. Κι αυτό διότι η δυσφήμηση ως απλή διάδοση ενός αρνητικού γεγονότος ή μίας αρνητικής κρίσης για ένα πρόσωπο δε θα ήταν το ηθικό ατόπημα που όλοι βρίσκουμε πως είναι αν δεν συνδεόταν αναπόσπαστα με τη βλάβη της ευημερίας του δυσφημούμενου. Το θύμα λογίζεται ως τέτοιο όχι απλά επειδή κάτι κακό προστέθηκε στην περιγραφή της προσωπικότητάς του αλλά επειδή αυτό έχει τις παραπάνω συνέπειες. Σε μία κοινωνία που θα αποδεχόταν το παιδεραστικό παρελθόν ή απλά θα αδιαφορούσε γι’ αυτό η δυσφήμηση αυτή θα έμοιαζε πολύ λιγότερο ως τέτοια. Ο δυσφημών δυσφημεί για να πλήξει τον δυσφημούμενο διά της πράξης του και όχι απλά για να του προσδώσει ένα χαρακτηριστικό αδιαφορώντας για ό,τι αυτό συνεπάγεται. Δυσφήμηση και βλάβες, πέραν της ίδιας της βλάβης στην προσωπικότητα, η βαρύτητα της οποίας για την κατάφαση της ποινικής τιμώρησης φαίνεται πως αμφισβητείται, είναι αλληλένδετες.

ΙΙΙ. Ας τροποποιήσουμε το παραπάνω παράδειγμα. Ο Β διαδίδει, αντί του ψεύδους περί παιδεραστίας, το αληθές γεγονός ότι ο Α είναι ομοφυλόφιλος. Δεδομένης της ηθικής οικολογίας του Ηθικοχωρίου, οι συνέπειες δε διαφέρουν σε τίποτα από εκείνες του αρχικού παραδείγματος και οι βλάβες που προκύπτουν είναι ακριβώς οι ίδιες. Εκ πρώτης όψεως, δε βλέπω κανένα λόγο σημαντικής διαφοροποίησης της ποινικής αντιμετώπισης της συγκεκριμένης συμπεριφοράς σε σχέση με την συκοφαντική δυσφήμηση. Ασφαλώς, η διασπορά μίας τέτοιας ψευδούς είδησης που βλάπτει τον Α καταδεικνύει ότι ο χαρακτήρας του Β είναι ακόμα χειρότερος σε αυτή την περίπτωση– είναι, επιπροσθέτως, και ψεύτης! Αλλά τα δύο σημαντικά μεγέθη παραμένουν στην ίδια ηθική περιοχή: ο Β σκοπεύει, διά της δήλωσής του, τη βλάβη των συμφερόντων του Α και η βλάβη αυτή είναι άδικη. Ο παρατηρητικός αναγνώστης θα έχει εδώ μία ένσταση: η δήλωση του Β δεν είναι μόνο αληθής – είναι και «ουδέτερη», υπό την έννοια ότι οι σεξουαλικές προτιμήσεις μας δε θα πρέπει να θεωρείται ότι μας δυσφημούν, με λίγες προφανείς εξαιρέσεις. Συνεπάγεται αυτό, λοιπόν, ότι θα πρέπει να δεχθώ ότι δόλιες και βλαπτικές αποκαλύψεις θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στις εδώ υπό απαγόρευση συμπεριφορές, ακόμα κι αν δεν είναι δυσφημιστικές; Η απάντησή μου είναι «γιατί όχι;». Σκεφτείτε έναν ακτιβιστή υπέρ των δικαιωμάτων των μαύρων που βρίσκεται σε μία συγκέντρωση της ΚΚΚ. Ένας παλιός του φίλος που παρευρίσκεται γνωρίζει τη δράση του και αποφασίζει να την αποκαλύψει φωνάζοντας «ο άνθρωπος αυτός είναι ένας γνωστός υπέρμαχος των δικαιωμάτων των μαύρων». Υπό φυσιολογικές συνθήκες, αυτή η δήλωση είναι τιμητική – εν προκειμένω, όμως, θα προκαλέσει μετά βεβαιότητος τον ξυλοδαρμό του ακτιβιστή. Τα δύο μεγέθη που συζητούσαμε παραπάνω παραμένουν ως έχουν και η συμπεριφορά του αποκαλύπτοντος δε διαφέρει από την καθιερωμένη έννοια της «δυσφήμησης», όπως προσεγγίσθηκε νωρίτερα. Ας το δούμε και από μία άλλη όψη: οι ρατσιστές ρωτούν το φίλο του ακτιβιστή ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος που βρίσκεται ανάμεσά τους και αν είναι ομοϊδεάτης τους. Ένα δυσφημιστικό ψέμμα («είναι ρατσιστής») θα σώσει το υποψήφιο θύμα – η τιμητική αλήθεια θα τον καταστρέψει. Ο άνθρωπος που καλείται να το αποφασίσει στην πραγματικότητα πρέπει να αποφασίσει αν θα επιτρέψει ή θα αποτρέψει μία άδικη ετεροβλάβη.

IV. Οι περισσότεροι ελευθεριστές προσυπογράφουν κάποια μορφή του λεγόμενου non-aggression ή zero aggression principle. O Murray Rothbard εξηγεί τη βασική αρχή: “No one may threaten or commit violence (’aggress’) against another man’s person or property” (War, Peace and the State). Νομίζω ότι αυτή η αρχή καταδικάζει και τους ελευθεριστές στην παραδοχή του αποδεκτού της τιμώρησης της δυσφήμησης. Κι αυτό διότι η συμπεριφορά του δυσφημούντος είναι καταφανέστατα επιθετική (και δεν είναι –ούτε μπορεί να είναι στις περισσότερες περιπτώσεις- απάντηση σε άδικη επίθεση, δηλαδή αμυντική, προς ικανοποίηση και των όρων της Ayn Rand, στην οποία αποδίδεται η μητρότητα της αρχής). Επιστρέφοντας στον Ροθμπαρντ, είναι σαφές ότι η δυσφήμηση, ακόμα και όταν δεν συνεπάγεται βλάβες στο σώμα ή την περιουσία, συνιστά επίθεση στο «πρόσωπο» (person). Κι αυτό διότι ως πρόσωπο κατά παράδοση λογίζεται το σύνολο αυτών από τα οποία αποτελούμαστε – και όχι μόνο το σώμα μας. Κλασικό σύγχρονο παράδειγμα αποτελεί η δουλειά του Peter Singer πάνω σε αυτό που ονομάζουμε personhood – και έχει έντονη αν όχι απόλυτη σχέση με όλα τα ψυχικά και νοητικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν τους ζωντανούς οργανισμούς. Εδώ, για να κλείσω, κάποιοι θα μου καταλόγιζαν υπερβολική προσήλωση στην επιλογή των λέξεων ενός ανθρώπου που ίσως να μην χρησιμοποιούσε τους όρους με την παραδοσιακή ακρίβεια των πολιτικών φιλοσόφων (κάτι μάλλον προφανές στην συνέχεια του άρθρου που παραθέτω). Ίσως, δηλαδή, να επιλέγω, ως προς αυτό έναν εύκολο αντίπαλο από το στρατόπεδο των ελευθεριστών. Δεν μπορώ, για λόγους οικονομίας, να πω πολλά επ’ αυτού εδώ και γι΄αυτό θα περιοριστώ σε ένα ενδεικτικό σχόλιο. Αν η ίδια η ιδιοκτησία του εαυτού επιθυμούμε να έχει το νοηματικό βάθος που οι θιασώτες της της αποδίδουν, θα πρέπει να αναφέρεται σε αυτό ακριβώς: στον εαυτό, ως σύνολο, και όχι σε κάποιες μόνο εκφάνσεις της φύσης (σώμα) ή των έργων του (περιουσία). Θα μπορούσε, λοιπόν, και από τη γενική αυτή «πρωτεύουσα» αρχή του ελευθερισμού να συμπεράνει κανείς ευθέως, με την κατάλληλη προεργασία που δεν μπορεί να γίνει εδώ, ότι, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, ίσως ο ελευθεριστής να δεσμεύεται υπέρ της τιμώρησης της δυσφήμησης περισσότερο από το φιλελεύθερο!