Κατηγοριες

Προσκεκλημενοι Συγγραφεις




Σε μια εποχή όπου οι κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα (μετά από πολλά χρόνια εμπλοκής και επιβράδυνσης) έχουν αρχίσει να κρίνονται απαραίτητες από μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ο χαρακτήρας τους αποτελεί πεδίο σκληρής αντιπαράθεσης. Βασικές αιτίες την αποτυχίας εισαγωγής μεταρρυθμίσεων έχουν προσδιοριστεί μεταξύ άλλων στα αυξημένα επίπεδα προσοδοθηρίας, διαφθοράς και διαπλοκής, αδυναμίας των Ελλήνων πολιτικών και ελληνικών κυβερνήσεων να υπερβούν το λαϊκισμό κ.α. Ο παράγοντας βέβαια που συζητιέται σε βαθμό που αποτελεί αναχρονιστικό κλισέ, είναι η νοοτροπία του Έλληνα. Σε αυτόν τον παρανοημένο σε πολλές συζητήσεις παράγοντα εστιάζει και το παρόν κείμενο.

Ενώ τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα είναι αποτέλεσμα πολύπλοκων διασυνδέσεων του συνόλου των πολιτικών παθολογιών που αναφέρω παραπάνω, εστιάζω στην κουλτούρα του Έλληνα πιστεύοντας πως η αλλαγή σε συγκεκριμένες πτυχές των πιστεύω μιας κρίσιμης μάζας νέο-Έλλήνων μπορεί να επιφέρει τις απαραίτητες (θεσμικές και μη) διεργασίες για μια ριζική μεταβολή της πορείας στην οποία βρίσκεται η χώρα μας.

Συστήματα Πιστεύω

Ο λόγος για τον οποίο κάθε θεσμική μεταβολή (μεταρρύθμιση) είναι στενά συνδεδεμένη με την κουλτούρα, την παράδοση και την νοοτροπία του Έλληνα πολίτη πρέπει να διερευνηθεί στη βάση των συστημάτων πιστεύω που έχουμε αναπτύξει ως κοινωνικό σύνολο.

Σύμφωνα με τον Douglass North, αυτό που ονομάζουμε “κοινή κουλτούρα” επιτυγχάνεται με την μείωση της απόκλισης των νοητικών μοντέλων του πληθυσμού μιας κοινωνίας.

Τα πιστεύω μας ως άτομα, ομάδες ή και κοινωνίες αποτελούν απόρροια της ατομικής και συλλογικής μαθησιακής εμπειρίας γενεών και έχουν διαγενεακό αγωγό την παράδοση και κουλτούρα. Όλοι μας χτίζουμε νοητικά μοντέλα για την επεξήγηση και κατανόηση του περιβάλλοντός μας καθώς αναζητούμε τρόπους για την επίτευξη των στόχων μας. Αυτά τα νοητικά μοντέλα εξελίσσονται με κάθε νέα εμπειρία που αποκτούμε (καταρρίπτοντας ή ενισχύοντας παλαιότερα πιστεύω) καθώς και με την επαφή με τις ιδέες των συνανθρώπων μας, με τελικό αποτέλεσμα την μάθηση και γνώση. Σύμφωνα με τον Douglass North, αυτό που ονομάζουμε “κοινή κουλτούρα” επιτυγχάνεται με την μείωση της απόκλισης των νοητικών μοντέλων του πληθυσμού μιας κοινωνίας. Κοινές αντιλήψεις και η πολιτισμική κληρονομιά παρέχει το όχημα σε θρησκείες, μύθους και δόγματα για “κοινωνικά αποδεκτές” επεξηγήσεις για κάθε τι “άγνωστο”.

Τα νοητικά μοντέλα και οι θεσμοί μιας κοινωνίας είναι φυσικά αλληλένδετα. Τα πιστεύω μας καθορίζουν καθημερινά τις επιλογές μας στον πολιτικο-οικονομικό χώρο και “μεταφράζονται” μέσω διαφόρων διεργασιών σε κοινωνικοοικονομικές δομές μέσω των άτυπων και τυπικών θεσμών. Οι νόρμες συμπεριφοράς σε κοινωνικό επίπεδο, οι γραφειοκρατικές νόρμες σε πολιτικό επίπεδο και , από τη μια μεριά και οι νόμοι του κράτους καθώς και το Σύνταγμα του από την άλλη μεριά είναι βασικά παραδείγματα. Οι μεν πρώτοι έχουν ως βάση τα εσωτερικά (στο άτομο) μαθησιακά και νοητικά συστήματα που υποβοηθούν στην επεξήγηση του περιβάλλοντος μας ενώ οι δεύτεροι είναι εξωτερικοί (από το άτομο) μηχανισμοί με τους οποίους δομούμε και καθορίζουμε την τάξη στο περιβάλλον μας.


Δρεσδη 1945: Ενα μεγαλο σοκ
αλλαζει τις κοινωνικες νορμες

Οι νόρμες συμπεριφοράς, εξ’ ορισμού σχεδόν, συσχετίζονται με μεταρρυθμιστικές ανελαστικότητες. Πολλές φορές είναι ιδιαίτερα δύσκολο για μια κοινωνία να ξεφυγει από μια νόρμα, ακόμα και αν η νόρμα δεν ειναι η καλυτερη δυνατη υπό όρους κοινωνικής ευημερίας. Απλό παράδειγμα αποτελεί η οδήγηση στα αριστερά. Αν ένα άτομο προσπαθούσε να οδηγήσει στα δεξιά όταν οι αλλοι οδηγουν στα αριστερα, δεν θα επιβιωνε πανω απο 1 ωρα σε μια πολη! Γενικα αυτο ισχυει σε στρατηγικές καταστάσεις (ή παίγνια, σε ορολογία κοινωνικών επιστημών) που εχουν δυο ή περισσότερες θέσεις ισορροπιας. Ακομα και αν η μία θέση ισορροπίας είναι φανερά καλύτερη από την άλλη, ένας πληθυσμός μπορεί να μείνει παγιδευμένος στην χειρότερη θέση για απεριόριστο χρονικό διάστημα αν δεν επιτευχθεί (εξωγενώς ή ενδογενώς) μια σημαντική αλλαγή που θα συντονισει τον κοσμο στην νέα ισορροπία. ((Ο Σωτήρης Γεωργανάς σε προσωπική μας επικοινωνία αναφέρει συγκεκριμένα: “Παραδειγμα ενος τετοιου σοκ που εφερε καθολικη μεταβολη και προσεγγιση μιας νεας θεσης ισορροπιας λεγεται οτι ηταν ο Δευτερος Παγκοσμιος Πολεμος για την Γερμανια. Μια χωρα που λογω διαφορων παραγοντων ειχε αρχισει να διολισθαινει σε αντιδημοκρατικες και απανθρωπες νορμες συμπεριφορας μεχρι το εφιαλτικο αποκορυφωμα του Β’ ΠΠ ξαφνικα ελαβε το τρομακτικο σοκ της ηττας και κατοχης απο ξενες δυναμεις και κυριως τις ΗΠΑ. Λογω των προσπαθειων των Συμμαχων και της πραγματικης φρικης που αντικρυσαν ξαφνικα με ανοιχτα ματια οι Γερμανοι, η χωρα αλλαξε εντελως το κυριαρχο μοντελο της. Η κυριαρχη κουλτουρα ασπαστηκε ειρηνικα, ανθρωπινα και βαθια δημοκρατικα χαρακτηριστικα με αποτελεσμα την μαλλον συμπαθητικη χωρα που βλεπουμε σημερα.”))

Δυναμικά συστήματα θεσμών και νοητικών μοντέλων

Iστορικά η επιτυχία των κοινωνιών δεν είναι εγγυημένη ((Στοιχεία της εξήγησης του γιατί ακολουθούν…)). Το κύριο σημείο αυτού του άρθρου είναι πως η ευημερία που βιώνουν οι πληθυσμοί διαφόρων κοινωνιών είναι αποτέλεσμα της εξελικτικής πορείας νοητικών μοντέλων του πληθυσμού καθώς και των επιλεγμένων θεσμών. Ποιοι είναι οι μηχανισμοί μέσω των οποίων αναπτύσσονται αυτά τα μοντέλα και πως καταλήγουν να ενσωματώνονται σε τυπικούς και άτυπους θεσμούς; Τα νοητικά μοντέλα και οι θεσμοί αλληλεπιδρούν συνεχώς και δημιουργούν ένα άκρως δυναμικό σύστημα: οι νέες εμπειρίες και η ανταλλαγή ιδεών που επηρεάζουν τα νοητικά μοντέλα ενός πληθυσμού έχουν την δυνατότητα να αλλάξουν τυπικούς και άτυπους θεσμούς ενώ παράλληλα οι θεσμοί αυτοί με την σειρά τους έχουν την δυνατότητα να μεταβάλλουν τα νοητικά μοντέλα του πληθυσμού μέσω ανατροφοδότησης εμπειριών από το νέο-διαμορφωμένο ή «ανανεωμένο» περιβάλλον ((O Douglass C. North πρόσφατα παρουσίασε μια νέα υπόθεση για τον τρόπο που οικονομίες μεταβάλλονται ενώνοντας την (νέα) θεσμική με την συμπεριφορική (behavioral) οικονομική (σε μόνο 170 σελίδες) – ένα βιβλίο που αποτέλεσε και το έναυσμα για το παρόν άρθρο. Είναι βέβαια μια υπόθεση, όχι πλήρως επεξεργασμένη θεωρία και δηλώνει πως βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά από την κατασκευή μιας τέτοιας κλίμακας έργου. Όπως αναφέρει και στην εισαγωγή του Understanding the Process of Economic Change, για να κατανοήσουμε την οικονομική μεταβολή «πρέπει να απλώσουμε ένα ευρύτερο δίχτυ» από αυτό που θα κάλυπτε το «περίγραμμα» της καθαρής οικονομικής μεταβολής χρησιμοποιώντας ευρήματα από τους τομείς της δημογραφίας, της ιστορίας της τεχνολογίας (περί αποθεματικών (τεχνο)γνωσίας), της θεσμικής μεταβολής, της ψυχολογίας, της ιστορίας, της μαθησιακής επιστήμης, και της ανθρωπολογίας.
Έχοντας ήδη παραλάβει το Νόμπελ οικονομικής επιστήμης για την δουλειά του πάνω στον ρόλο των θεσμών (το Institutions, Institutional Change and Economic Performance θεωρείται πλέον κλασσικό), βρίσκεται στο μέτωπο των εξελίξεων στις κοινωνικές επιστήμες. Προφανώς, εστιάζει μέρος της νέας δουλειάς στην επιρροή των θεσμών. Θεσμοί (τυπικοί κανόνες και άτυποι περιορισμοί που καθορίζουν την συμπεριφορά και τις επιλογές μας στις καθημερινές μας συνδιαλλαγές – ή αλλιώς, «οι κανόνες του παιχνιδιού»), καθώς και οι μηχανισμοί εφαρμογής τους και τιμωρίας όσων δεν τους ακολουθούν, παρουσιάζονται με διαφορετική υφή και ισχύ σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Το ερώτημα που απασχολεί τον North είναι γιατί ορισμένες κοινωνίες δεν καταφέρνουν να επιλέξουν θεσμούς που προωθούν την οικονομική ευμάρεια.
Το βιβλίο έχει λάβει διαφόρων ειδών αντιδράσεις, οι περισσότερες θετικές. Αποτελεί την έκκληση του North για περαιτέρω άνοιγμα της οικονομικής επιστήμης προς τις υπόλοιπες κοινωνικές (και μη) επιστήμες. «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω»; Όχι και τόσο διότι η συμπεριφορική οικονομική αν και δεν αποτελεί κύριο ρεύμα σκέψης και πρακτικής στα οικονομικά βρίσκεται στο πολύ κοντινό περιθώριο του κυρίου ρεύματος πλέον (και οι τάσεις δείχνουν πως και άλλοι τομείς θα πλησιάσουν το κύριο ρεύμα).
Το άλμα από τις γενικόλογες παρατηρήσεις στην πρακτική βάση είναι πάντως τρομακτικά δύσκολο. Αναπτυξιακά προβλήματα έχουν επίσης αναλυθεί με πολλά λόγια (ή εξισώσεις) και λίγη πράξη μέχρι σήμερα οπότε η δουλειά του North δεν θα πρέπει να ειδωθεί άμεσα ως ερευνητική ατζέντα που προσβλέπει στην επίλυση των «αιωνίων» προβλημάτων του αναπτυσσόμενου κόσμου.))

Πολλά ερωτήματα προκύπτουν από την προσπάθεια κατανόησης των διαφόρων αλυσίδων ανατροφοδότησης (feedback loops) που στοχεύει στην προσέγγιση των συσχετίσεων σε ένα βαθύτερο αιτιακό επίπεδο. Πέρα από τις βασικές σχέσεις «διπλής κατεύθυνσης», ουσιαστικό θέμα είναι το πως οι εισαγωγές νέων τυπικών θεσμών θα μεταβάλουν νοητικά μοντέλα και τις δομές άτυπων θεσμών και πως οι άτυποι θεσμοί με τη σειρά τους θα επηρεάσουν την επιτυχία των τυπικών θεσμών και την εισαγωγή νέων τυπικών θεσμών.

μια μορφή πολύπλοκων αναδράσεων εισάγεται από το γεγονός ύπαρξης νοητικών μοντέλων της πολιτικής ελίτ μιας χώρας που δεν είναι απαραίτητα συμβατά με τα νοητικά μοντέλα της κοινωνικής βάσης

Ενώ κατανοούμε εύκολα την επίπτωση της μεταβολής των νοητικών μας μοντέλων στους ανεπίσημους/άτυπους θεσμούς, η επίπτωση στους επίσημους θεσμούς / τυπικούς κανόνες δεν είναι απόλυτα εμφανής. Εδώ, μια μορφή πολύπλοκων αναδράσεων εισάγεται από το γεγονός ύπαρξης νοητικών μοντέλων της πολιτικής ελίτ μιας χώρας που δεν είναι απαραίτητα συμβατά με τα νοητικά μοντέλα της βάσης της κοινωνίας. Σε αυτή την περίπτωση, τα νοητικά μοντέλα και οι άτυποι θεσμοί που δημιουργεί η ευρύτερη κοινωνία έρχονται σε σύγκρουση ή τριβή και παρεμποδίζουν την λειτουργία των τυπικών θεσμών (που δημιουργεί η ελίτ). Επίσης, μεταβολές των νοητικών μοντέλων της πολιτικής ελίτ μιας χώρας ή η «εισαγωγή» μιας νέας γενιάς πολιτικών με διαφορετικά νοητικά μοντέλα (και πιθανώς στόχους για συγκεκριμένες μεταβολές τυπικών θεσμικών) είναι πιθανό πως δεν συνοδεύεται από μεταβολές νοητικών μοντέλων του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου (ή με μεταβολές των βλέψεων ομάδων ειδικών συμφερόντων). Κοινωνικές συγκρούσεις – πριν την θέσπιση της θεσμικής μεταβολής αλλά και μετά την επίσημη θέσπιση της μεταβολής – έχουν την ισχύ να οδηγήσουν στην αδρανοποίηση της μεταβολής ((Αξίζει να επισημάνει κανείς το αυτονόητο… η έννοια της μεταβολής ενός επίσημου θεσμού εμπεριέχει και την επιτυχία της εφαρμογής της μεταβολής. Συνεπώς, αν οι μηχανισμοί εφαρμογής δεν λειτουργούν, η θεσμική μεταβολή δεν έχει επιτευχθεί – πέρα από την κατ’όνομα μεταβολή. Βλέπε για παράδειγμα το Άρθρο 24 του Συντάγματος και τη κατά τύπους μεταβολή του το 2001 στο θέμα της βιώσιμης ανάπτυξης.)).

Για παράδειγμα, σύμφωνα με το πολίτευμά μας και τους παρόντες κανόνες αναθεώρησης του Συντάγματος, η μεταβολή ενός θεσμού σαν το Σύνταγμα της χώρας είναι μια διαδικασία που δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στα νοητικά μοντέλα μιας (νομικής ή/και πολιτικής) ελίτ της κοινωνίας. Τα νοητικά μοντέλα της βάσης μιας κοινωνίας μπορούν να εκφραστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια σε συστήματα άμεσης δημοκρατίας. Κανόνες αναθεώρησης άρθρων του Συντάγματος μέσω δημοψηφίσματος για παράδειγμα θα αύξαναν την επιρροή των νοητικών μοντέλων της βάσης της κοινωνίας. Θεωρητικά βέβαια, σε μια αντιπροσωπευτική δημοκρατία το κόστος της απόκλισης από τις απόψεις των αντιπροσωπευόμενων είναι βαρύ και πληρώνεται στις κάλπες (με πιθανή απώλεια της εξουσίας). Αν υποθέσουμε πως η επιτυχία μεταρρυθμίσεων εξαρτάται από την παράλληλη μεταβολή νοητικών μοντέλων της ελίτ και της βάσης, μπορούμε να περιμένουμε πως δεν θα υπάρχουν συχνές ή ιδιαίτερα μεγάλες αποκλίσεις. Συνεπώς τα νοητικά μοντέλα της ελίτ μιας κοινωνίας δεν έχουν ιδιαίτερα ισχυρότερη θέση στην διαδικασία μεταβολής top-down επισήμων θεσμών.

Το δια ταύτα

Δεν μπορούμε να περιμένουμε επιτυχία μιας θεσμικής μεταρρύθμισης μόνο με την αλλαγή των θεσμών. Η επιτυχία πρέπει να υποστηρίζεται και από την σύμπλευση στα συστήματα πιστεύω του πληθυσμού.

Δεν μπορούμε να περιμένουμε επιτυχία μιας θεσμικής μεταρρύθμισης μόνο με την αλλαγή των θεσμών. Η επιτυχία πρέπει να υποστηρίζεται και από την σύμπλευση (ή και μεταβολή) στα συστήματα πιστεύω του πληθυσμού. O Αμερικανός δικαστής και ακαδημαϊκός Richard Posner, πρόσφατα έδωσε παραδείγματα ουσιαστικών μεταβολών των νοητικών μοντέλων ενός πληθυσμού που προέκυψαν από κοσμοιστορικά γεγονότα (όπως οι καταστροφές που γνώρισαν οι Γερμανοί και οι Ιάπωνες στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου). Άλλοι ερευνητές υποδεικνύουν τα αποτελέσματα πρόσφατων πολέμων και συγκρούσεων σε τυπικούς και άτυπους θεσμούς σε διάφορες Αφρικανικές χώρες. Τα αποτελέσματα βομβαρδισμών και πολιτικής βίας (μακριά από μας) μπορεί να έχει και η αναστροφή του φαινομένου του λεγόμενου brain drain (της μετανάστευσης επιστημονικού δυναμικού μιας χώρας). Μια πρωτύτερα σχετικά κλειστή κοινωνία μπορεί να βιώσει το κύμα της επίδρασης νέων νοοτροπιών όταν μέσω του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης μέρος του πληθυσμού κινηθεί προς το εξωτερικό και τελικώς επιστρέψει στην πατρίδα ((Κοιτώντας το θέμα σε μια διαφορετική χρονική κλίμακα, η παγκοσμιοποίηση είναι ένα φαινόμενο που έχει ξεκινήσει από τις πρώτες μετακινήσεις πληθυσμών στη Αφρική και έχει μεταβάλλει και έχει ήδη καταφέρει την σύγκλιση νοητικών μοντέλων πληθυσμών σε όλο τον πλανήτη. Το φαινόμενο της πορείας του ανθρώπου προς την “πλανητική εποχή” βέβαια μέχρι πρόσφατα κινείτο σε τρομερά αργούς ρυθμούς. Οι ρυθμοί έχουν πλέον αλλάξει και η περεταίρω σύγκλιση ιδεών αναμένεται να γίνει πραγματικότητα ολοένα και πιο γρήγορα.)).
Πιστεύω πως αποτελεί παγίδα στη συζήτηση για την βελτίωση του επιπέδου ευημερίας στην Ελλάδα, η μονομερής εστίαση στην (απαραίτητη ή μη, κατά περίπτωση σε κάθε context τελικώς) μεταβολή τυπικών θεσμών. Είναι θεμιτό να αρχίσουμε να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στους άτυπους θεσμούς (νόρμες, πιστεύω, αξίες, παραδόσεις και συνήθειες) και να επικεντρώσουμε την σκέψη σε αλληλεπιδράσεις τυπικών και άτυπων θεσμών που καθοδηγούν τα αποτελέσματα που βιώνουμε. Το εγχείρημα δεν είναι βέβαια εύκολο όπως περιγράφει και ο Χρυσόστομος Μαντζαβίνος στο βιβλίο του “Ιndividuals, Institutions and Markets”. Μέχρι σήμερα δεν έχει προταθεί κατάλληλη και γενική θεωρία για το ποιο μίγμα (ή ποια μίγματα) άτυπων και τυπικών κανόνων μπορούν να οδηγήσουν σε στρατηγικές αλληλεπιδράσεις που οδηγούν σε κοινωνική τάξη και συλλεκτικό όφελος. Ένας από τους λόγους αποτελεί και το γεγονός πως μια τέτοια γενική θεωρία δύσκολα μπορεί να προταθεί όταν το πρόβλημα εξετάζεται καλύτερα σε επιμέρους case-studies που εστιάζουν σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες ανάλογα με το εκάστοτε πλαίσιο (context). Σε ένα πολύ βασικό πλαίσιο σκέψης για τα συγκεκριμένα προβλήματα, μπορεί κανείς να υποθέσει τέσσερις λογικές σχέσεις (ουδέτερη, υποκαταστατική, συμπληρωματική ή συγκρουσιακή/διεκδητική). Αυτές οι σχέσεις υπόκεινται στο μέγεθος και στη δυναμική συσχέτιση των επιμέρους πληθυσμιακών ομάδων που εξετάζεται κατά περίπτωση. Μια πρώτη πρόταση για την σχέση άτυπων και τυπικών θεσμών έγινε από τον κοινωνιολόγο Victor Nee ο οποίος υπέθεσε πως ένας καλός συνδυασμός των δύο τύπων θεσμών (που οδηγεί δηλαδή σε αύξηση της ευημερίας) επιτυγχάνεται όταν υπάρξει η σύμπλευση στις προτιμήσεις και στα συμφέροντα των εμπλεκόμενων μερών (του μέρους του πληθυσμού από το οποίο πηγάζουν οι άτυποι θεσμοί και των ειδικών συμφερόντων και της πολιτικής ελίτ που καθορίζουν εν μέρει τα αποτελέσματα της πολιτικής διαδικασίας). Η συγκεκριμένη πρόταση υποθέτει βέβαια πως στην ουσία τους, οι θεσμοί/κανόνες προωθούν κίνητρα για αυξημένη δημιουργικότητα και παραγωγικότητα. Το παράδειγμα που προσφέρει ο Μαντζαβίνος ως αντίλογο στην συγκεκριμένη υπόθεση είναι αυτό των ακραίων (και φυσικά αποτυχημένων) σοσιαλιστικών μοντέλων. Σκεφτείτε για παράδειγμα τα πολιτικοκοινωνικοοικονομικά μοντέλα που συνδυάζουν (α) νόρμες συμπεριφοράς που εμπεριέχουν υπερβολικά χαλαρούς ρυθμούς παραγωγής, πίστη στο κράτος ως κύριο παράγοντα αύξησης της προσωπικής μας ευημερίας, κομματικοποίηση και διαπλοκή με παραμερισμό της αξιοκρατίας, πελατειακές σχέσεις ((Κάτι σας θυμίζει Ελλάδα;)) και (β) τυπικούς θεσμούς που δεν επιτρέπουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα παραγωγικών πόρων. Αυτοί οι μέθοδοι κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης προσφέρουν την απαραίτητη συμβατότητα συμφερόντων ως προς τους άτυπους και τυπικούς θεσμούς. Η συμβατότητα βέβαια δεν επιφέρει την επιτυχία του συνδυασμού διότι “η συνταγή” αποτελεί καταστροφική για οποιαδήποτε βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχτεί ένα σύστημα που έχει πιθανότητες ανέλιξης και ευημερίας.

Αντί Επιλόγου

…μια αναφορά στην επίσημη θεσμική μεταβολή που απασχολεί την χώρα μας αυτές τις μέρες και συγκεκριμένα το υπό πρόταση αναθεώρησης (;) Άρθρο 16 του Συντάγματός μας. Σε καμία περίπτωση δεν μπορώ να διανοηθώ πως για την άσχημη κατάσταση που επικρατεί στην παιδεία μας φταίει αποκλειστικά το κρατικό μονοπώλιο στη τριτοβάθμια εκπαίδευση. Πιστεύω όμως πως δεν υπάρχει κανένας πολύ καλός λόγος για την απαγόρευση ιδιωτικής πρωτοβουλίας για την ίδρυση και λειτουργία πανεπιστημίων (υπό αξιολόγηση και έλεγχο – έλεγχο βέβαια με μοναδικό σκοπό την δημόσια πληροφόρηση και όχι την δημιουργία νέων γραφειοκρατιών). Οι προτεινόμενες λύσεις που εστιάζουν μόνο στην βελτίωση των Δημοσίων πανεπιστημίων υπό το παρόν Συνταγματικό καθεστώς είναι καταδικασμένες σε αποτυχία λόγω του προϋπάρχοντος άτυπου και αποτυχημένου τυπικού θεσμικού περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργούν αυτά τα πανεπιστήμια σήμερα. Τα ιδιωτικά (μη κερδοσκοπικά) πανεπιστήμια (και η δυναμή που θα επιφέρουν στην Ελληνική κοινωνία) ίσως έχουν την απαραίτητη ισχύ για την μια έξοδο από το τέλμα στο οποίο έχει περιέλθει το σύστημα παιδείας μας σήμερα. Αλλά και πάλι, μονομερείς μεταβολές δεν αποτελούν αυτόματα πανάκεια: είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ένα επιτυχημένο νέο σύστημα παιδείας με μυαλά (νέων αλλά και μεγαλύτερων) κολλημένα σε καταστροφικές για την ευημερία μας κοινωνικές νόρμες – όπως αυτή της έλλειψης κάθε επιθυμίας για ουσιαστική προσωπική ανέλιξη, πέρα από τα δεσμά του δημοσίου τομέα. Χωρίς να μπορεί κανείς να πάρει εύκολα θέση σε ένα θέμα που θυμίζει το δίλημμα της κότας και του αυγού, ένας νέος θεσμός όπως το ιδιωτικό πανεπιστήμιο ίσως λειτουργήσει εμμέσως ως παράγοντας μεταβολής νοητικών μοντέλων και άτυπων θεσμών. Δυστυχώς βέβαια, σε ένα κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία, οι νέοι έλληνες πολίτες δεν έχουν περίσσιο χρόνο να χάσουν κολλημένοι νοητικά και θεσμικά στο παρελθόν και διαφαίνεται πως θα πρέπει να περιμένουν λίγο ακόμα ((H θεσμική ανάλυση στα παραπάνω πλαίσια παρέχει μια εξήγηση για την κίνηση του Γ. Α. Παπανδρέου να αποχωρίσει από την διαδικασία της αναθεώρησης του Άρθρου 16. Κατανοώ ηθικά την συγκεκριμένη κίνηση μόνο στην περίπτωση που πιστεύει πως ο θεσμός των μη κρατικών πανεπιστημίων δεν έχει τίποτα να προσφέρει στο επίπεδο ευημερίας μας χωρίς την παράλληλη ριζική μεταβολή του δυσλειτουργικού τυπικού θεσμικού πλαισίου που μας περιβάλλει και ορισμένων παράλογων άτυπων θεσμών της Ελληνικής κοινωνίας. Περισσότερα για το θέμα εδώ: Ενστάσεις , Καθημερινή , GURF.))

Πολλά ευχαριστώ στον Σωτήρη Γεωργανά για την editorial προσφορά του (καθώς και για τα σημεία του που είναι διεσπαρμένα στο κείμενο μάλλον αυτούσια). Όλα τα πιθανά λάθη φυσικά βαρύνουν εμένα.

Αξιολογηση:

13 Responses to “Θεσμοί και Συστήματα Πιστεύω”

  1. 1 Σωτηρης Γεωργανας

    Ενα πραγματικα δυνατο και μεστο κειμενο. Μονο που πρεπει να σημειωσω οτι θελει προσοχη, εχει ισως λιγο ασυνηθιστες και δυσκολες λεξεις, αλλα ειναι πολυ ακριβεις. Απλα μερικες φορες χρειαζεται να διαβασεις καποιες προτασεις 2-3 φορες γιατι κρυβεται νοημα εκει που δεν το περιμενεις.

    Με ενδιαφερει παντως πολυ μεταξυ αλλων η δουλεια του Νορθ και ειναι πολυ σημαντικο για χωρες σαν την ελλαδα να δουμε πως δημιουργουνται αντιστασεις σε μεταρρυθμισεις απο ανακλαστικα των ανθρωπων, απο περιεργες συμπεριφορες που η οικονομικη θεωρια κατα κανονα δεν μπορει να προβλεψει ή να εξηγησει…

    ΥΓ εχω και μια απορια Μιχαλη, πως ανακαλυψες τον Χ.Μαντζαβινο. Ο ανθρωπος φαινεται να ειναι στο Μαξ Πλανκ ινστιτουτο εδω στην Βοννη αλλα δεν τον ειχα παρει ειδηση ποτε! Μηπως κανει μονο παρουσιασεις μονο στην αμερικη αλλα οχι σε μας?

  2. 2 Μιχάλης Φραγκιάς

    Όχι, δεν έχω την τύχη να τον γνωρίζω. Τον ανακάλυψα στο βιβλιοπωλείο του Στάνφορντ σε μια από τις εξορμήσεις μου στο Econ section (συγκεκριμένα το βιβλίο του “Ιndividuals, Institutions and Markets”). Μετά βέβαια βρήκα και την δουλειά που έχει κάνει μαζί με τον North σε διάφορα άρθρα. Το βιβλίο του είναι μια πολύ καλή εισαγωγή σε θέματα θεσμικής ανάλυσης με έμφαση στην μαθησιακή επιστήμη (όπως βέβαια και τα πιο πρόσφατα βιβλία του North).

  3. 3 Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης

    Πραγματικά πολύ αξιόλογο κείμενο, με πυκνογραμμένο και ακριβή λόγο που αντιμετωπίζει πλήρως το θέμα της ισορροπίας μεταξύ τυπικών και άτυπων κανόνων.

    Μολαταύτα, έχω κάποιες ερωτήσεις για τον συγγραφέα ή τους άλλους σχολιαστές σε περίπτωση που ενδιαφέρονται ν’απαντήσουν.

    Σύμφωνα με τον Douglass North, αυτό που ονομάζουμε “κοινή κουλτούρα” επιτυγχάνεται με την μείωση της απόκλισης των νοητικών μοντέλων του πληθυσμού μιας κοινωνίας.

    Αυτός είναι ο μόνος ορισμός που υπάρχει για την κουλτούρα; Μιας που πάντοτε στις επιστήμες τα πορίσματα που βγάζουμε αλλάζουν αν αλλάξει το point of reference, θα ήθελα να ξέρω αν υπάρχουν εναλλακτικοί ορισμοί για την έννοια της «κοινής κουλτούρας».

    Με μια γρήγορη αναζήτηση στο Google, λόγου χάρη, βρήκα ένα κείμενο απ’τον Robert Boyd του Τμήματος Ανθρωπολογίας στο UCLA που λέει- αν και θέλοντας να καταλήξει αλλού- πώς “if culture is defined as variation acquired and maintained by social learning, then culture is common in nature.”

    Αυτό δεν είναι απαραίτητα διαφορετικό απ’αυτό που δείχνει ο North, αλλά με κάνει να αναρωτιέμαι μήπως ο παραπάνω ορισμός σηκώνει περαιτέρω εξέλιξη μιας που είναι ευρύτερο φαινόμενο στην Φύση.

    Οι νόρμες συμπεριφοράς σε κοινωνικό επίπεδο, οι γραφειοκρατικές νόρμες σε πολιτικό επίπεδο και , από τη μια μεριά και οι νόμοι του κράτους καθώς και το Σύνταγμα του από την άλλη μεριά είναι βασικά παραδείγματα.

    Πολλές φορές είναι ιδιαίτερα δύσκολο για μια κοινωνία να ξεφυγει από μια νόρμα, ακόμα και αν η νόρμα δεν ειναι η καλυτερη δυνατη υπό όρους κοινωνικής ευημερίας. Απλό παράδειγμα αποτελεί η οδήγηση στα αριστερά. Αν ένα άτομο προσπαθούσε να οδηγήσει στα δεξιά όταν οι αλλοι οδηγουν στα αριστερα, δεν θα επιβιωνε πανω απο 1 ωρα σε μια πολη!

    Μα η οδήγηση στ’αριστερά δεν είναι κραυγαλέο παράδειγμα της δεύτερης κατηγορίας «νορμών»; Δηλαδή Νόμων του Κράτους; Η οδήγηση στ’αριστερά ή στα δεξιά είναι θέμα συνήθειας, ναι, αλλά μιας συνήθειας που επιβλήθηκε από μια ad hoc ρυθμιστική επιλογή.

    μια μορφή πολύπλοκων αναδράσεων εισάγεται από το γεγονός ύπαρξης νοητικών μοντέλων της πολιτικής ελίτ μιας χώρας που δεν είναι απαραίτητα συμβατά με τα νοητικά μοντέλα της βάσης της κοινωνίας

    Μεγάλη αλήθεια. Γι’αυτό κι εγώ πιστεύω πως το δημοψήφισμα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο με φειδώ και σε θέματα που δεν άπτονται αδιαπραγμάτευτα δικαιώματα και υποχρεώσεις των πολιτών.

    Καλώς ή κακώς η πολιτική ελίτ έχει πρόσβαση σε ασύμμετρα καλύτερη πληροφόρηση κι εκπαίδευση σε θέματα νομοθετικού χαρακτήρα και είναι σε πολύ καλύτερη θέση να ορίσει τις τύχες όλων. Ας μην ξεχνάμε πως η υπερβολική δημοκρατία καταντάει οχλοκρατία.

    Τα αποτελέσματα βομβαρδισμών και πολιτικής βίας (μακριά από μας) μπορεί να έχει και η αναστροφή του φαινομένου του λεγόμενου brain drain (της μετανάστευσης επιστημονικού δυναμικού μιας χώρας). Μια πρωτύτερα σχετικά κλειστή κοινωνία μπορεί να βιώσει το κύμα της επίδρασης νέων νοοτροπιών όταν μέσω του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης μέρος του πληθυσμού κινηθεί προς το εξωτερικό και τελικώς επιστρέψει στην πατρίδα

    Χμμ. Πάντως για την ώρα στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης που έχουν ζήσει σε μεγάλο βαθμό τις καταστροφές που έφεραν οι παγκόσμιοι πόλεμοι τον περασμένο αιώνα, ακόμα η αναστροφή του brain drain δεν έχει πλήρως επιτευχθεί. Οι περισσότερες μεγάλες δυτικές χώρες (μεταξύ άλλων και οι ηττημένες Γερμανία και Ιταλία) ακόμα δεν έχουν επιτύχει αντιστροφή του brain drain.

    Μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να πάρει μέτρα καλύτερων συνθηκών (πληρωμής, χορήγησης κονδυλίων, κλπ) ώστε να βοηθήσει στην μετάκληση μιας πνευματικής ελίτ σε όλους τους τομείς της παραγωγικής αλυσίδας (θεωρητικής γνώσης αλλά και εφαρμογής).

    Μέχρι σήμερα δεν έχει προταθεί κατάλληλη και γενική θεωρία για το ποιο μίγμα (ή ποια μίγματα) άτυπων και τυπικών κανόνων μπορούν να οδηγήσουν σε στρατηγικές αλληλεπιδράσεις που οδηγούν σε κοινωνική τάξη και συλλεκτικό όφελος.

    Συμφωνώ και μ’αυτήν την κουβέντα αλλά νομίζω πως έχουμε ήδη σημαντικές ενδείξεις πως το δεύτερο εν τέλει είναι πιο σημαντικό απ’το πρώτο. Πληθυσμοί σε χώρες με αυξημένο το αίσθημα της συλλογικής ευθύνης (πχ Σκανδιναβοί) δεν έχουν πρόβλημα να πληρώνουν ακόμα και μεγάλα ποσοστά του εισοδήματός τους στη στήριξη μιας κοινωνικής δομής με μεγάλη επικουρική υποστήριξη για τους λιγότερο τυχερούς.

    Αντίθετα στην Ελλάδα αν πληρώνεις τους φόρους σου θεωρείσαι βλάκας και κορόιδο…

    Αλλά και πάλι, μονομερείς μεταβολές δεν αποτελούν αυτόματα πανάκεια: είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ένα επιτυχημένο νέο σύστημα παιδείας με μυαλά (νέων αλλά και μεγαλύτερων) κολλημένα σε καταστροφικές για την ευημερία μας κοινωνικές νόρμες – όπως αυτή της έλλειψης κάθε επιθυμίας για ουσιαστική προσωπική ανέλιξη, πέρα από τα δεσμά του δημοσίου τομέα.

    Άλλο ένα σημείο που πρέπει ν’αλλάξει αυτή η νοοτροπία. Ο σύγχρονος Έλληνας πρέπει να βγάλει τις παρωπίδες που τον κάνουν να πιστεύει πως το όνειρο ζωής οφείλει να είναι μια πρόσληψη σε μια μόνιμη δημοσιοϋπαλληλική θέση.

    Σ’αυτό όμως θα πρέπει να βοηθήσει και το κράτος δημιουργώντας τις συνθήκες οι νέοι (αλλά και μεγαλύτεροι) να νιώθουν πιο άνετοι να κινούνται χωρίς μόνιμη απασχόληση: πχ οι τράπεζες να δίνουν δάνεια έστω κι αν η απασχόληση του λήπτη είναι προσωρινή (και όχι επ’αορίστου), κτλ

  4. 4 Μιχάλης Φραγκιάς

    Κωνσταντίνε, ευχαριστώ.
    Στο θέμα του ορισμού της κουλτούρας θα έλεγα πως η έμφαση του κειμένου είναι στο πως φτάνουμε στην κοινή κουλτούρα, όχι στο πως ορίζουμε την κουλτούρα. Φυσικά ο ορισμός του φαινομένου επηρρεάζει και τα συμπεράσματα που θα βγάλουμε για το πως φτάνουμε στο συγκεκριμένο φαινόμενο, σωστά; Θα ήθελα να δω τι θα έλεγε κάποιος που έχει γνώση μαθησιακών επιστημών… Π.χ. ένας πιο “ψαγμένος” ορισμός του τι είναι κουλτούρα μπορεί να αλλοιώσει σε κάποιο βαθμό ένα πλαίσιο ανάλυσης σαν και αυτόν του κειμένου που σπάει θεσμούς στα δύο (τυπικούς και άτυπους);
    Όσον αφορά τις πολιτικές ελίτ και το θέμα της ασύμμετρης πληροφόρησης θα έλεγα πως συμφωνώ εως ένα σημείο αλλά δες και ένα πιο παλιό σχετικό ποστ εδώ .

  1. 1 buzz
  2. 2 Καλυτερα γυναικα στην Σ.Αραβια παρα εργαζομενη μητερα στην Ελλαδα? at αναΜορφωση - Ιστολογιο
  3. 3 Η κουλτουρα της βιας at αναΜορφωση - Ιστολογιο
  4. 4 Αμαλια και Φακελακια at αναΜορφωση - Ιστολογιο
  5. 5 Αντίο συμπόνια, αντίο φτώχεια; at αναΜορφωση - Ιστολογιο
  6. 6 Ειναι ο δικομματισμος το μεγαλο πολιτικο μας προβλημα? at αναΜορφωση - Ιστολογιο
  7. 7 Θεσμοί, ναι, αλλά ποιοι θεσμοί; Και πως; at αναΜορφωση - συνΙστολογιο
  8. 8 Μια κριτική στην ιδέα των charter cities at αναΜορφωση - συνΙστολογιο
  9. 9 Η λογική των κανόνων redux « αναΜορφωση – συνΙστολογιο

Leave a Reply




Αρθρογραφος:
Μιχάλης Φραγκιάς



Ιστοσελιδα:
Κλικ εδω

Προφιλ:
Επάγγελμα: Δαμαστής σαυρών στην Αριζόνα. Χόμπυ: Επισκέψεις στα γραφεία του Urbanization and Global Environmental Change project, στο Αrizona State University. Αγαπημένο μόττο: "Ιτς δε ινστιτουσιονς στούπιντ". Αlma mater: The Reality Tape. Θα ήθελε να είναι: Ψυχοιστορικός (κατά Ασίμοφ) στο Ίδρυμα Hari Sheldon.

 

Κειμενα με παρομοιο τιτλο