Κατηγοριες

Προσκεκλημενοι Συγγραφεις




Θεσμοί και νοοτροπίες στην ελληνική οικονομία ((Ευχαριστώ τους Σ. Γεωργανά, Γ. Πάνζαρη και Μ. Φραγκιά για τις παρατηρήσεις τους.))
(Δημοσιεύτηκε στο Athens Review of Books, τεύχος 8, Ιούνιος 2010.)

ΛΟΓΟΠΛΑΙΣΙΟ

Καθαρεύουσα και δημοτική

Ο τρόπος που συζητάμε για την οικονομία άλλαξε άρδην, μέσα σε λίγους μήνες. Πριν ξεσπάσει η δική μας κρίση του χρέους ο δημόσιος διάλογος δεν διέφερε πολύ από τον αντίστοιχο στις δυτικές χώρες. Είχαμε τις κλασικές συζητήσεις υπέρ του δημόσιου ή του ιδιωτικού τομέα, υπέρ της τόνωσης της ζήτησης ή της περικοπής δαπανών, για το φιλελευθερισμό και τη σοσιαλδημοκρατία, κ.ο.κ.

Λίγοι σχολιαστές επέμεναν στις ελληνικές ιδιαιτερότητες. ((Παλιότερα, από αριστερή οπτική, οι Κ. Τσουκαλάς, Κ. Βεργόπουλος, Ν. Μουζέλης, Μ. Παπαγιαννάκης. Πιο πρόσφατα, από εκσυγχρονιστική φιλελεύθερη οπτική, οι Χ. Τσούκας, Γ. Παγουλάτος, Θ. Πελαγίδης και Μ. Μητσόπουλος.)) Για παράδειγμα ότι το Δημόσιο δεν είναι Δημόσιο όταν το έχουν αλώσει ιδιωτικά και συντεχνιακά συμφέροντα, και το ιδιωτικό δεν είναι ιδιωτικό όταν ζει από το δημόσιο χρήμα. Αλλά αυτές οι φωνές δεν ήταν παρούσες ούτε στο λόγο των κομμάτων, ούτε των καναλιών, ούτε φυσικά στη χάραξη της κυβερνητικής πολιτικής.

Οι τεχνοκράτες ασχολούνταν περισσότερο με το επίσημο, παρά με το πραγματικό. Με το ύψος, π.χ., των φορολογικών συντελεστών, αλλά όχι με τους φόρους που πραγματικά πλήρωναν οι επιχειρήσεις – πολύ ψηλότερους από την επίσημη κλίμακα όταν το ΣΔΟΕ επέδραμε επί δικαίων και αδίκων, πολύ χαμηλότερους όταν ο επιχειρηματίας είχε τον τρόπο του.

Υπήρχε μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον επίσημο λόγο της πολιτείας, της πολιτικής, της τεχνοκρατίας, και σε αυτό που διαισθανόμασταν, που κουβεντιάζαμε στις παρέες, αλλά δεν αρθρώναμε δημόσια. Στον επίσημο λόγο, την καθαρεύουσα, μιλούσαμε για επενδύσεις, προγραμματισμό, ανταγωνισμό, παραγωγικότητα, κίνητρα, ελέγχους, νόμους. Στη δημοτική, για φραπέ, χαβαλέ, και το δαιμόνιο του Έλληνα. Ξέραμε ότι οι δημόσιες διακηρύξεις δεν θα πραγματοποιηθούν, αλλά λέγαμε: ας προσπαθήσουμε, και αν γίνει το ένα δέκατο, πάλι καλά – να μη μείνουμε πολύ πίσω από «την Ευρώπη».

Τώρα η δημόσια συζήτηση άλλαξε, και ξαφνικά μοιάζει με τις κουβέντες της παρέας. Το δίλημμα «δημόσιο ή ιδιωτικό;» μεταλλάχτηκε: «με τον αργόμισθο ή με το φοροφυγά;». Το «συνδικάτα ή εργοδοσία;» μεταλλάχτηκε: «να κόψουμε τη σύνταξη από τα 52 ή τα ιατρικά υλικά που τα πληρώνουμε για χρυσάφι;». Αρχίσαμε να συζητάμε για την πραγματική Ελλάδα, όχι για μια θεωρητική μικτή οικονομία. Οι καθημερινές εμπειρίες του καθενός ταυτίστηκαν με τα μεγάλα ζητήματα. Αυτό είναι υγιές. Είναι η αρχή της αυτογνωσίας.

Αλλά η οικονομία είναι πολύπλοκη, και οι εμπειρίες μας είναι χαοτικές, ποικίλες και αντιφατικές. Είναι εύκολο να καταλήξουμε σε υπερβολές, να μείνουμε σε καταγγελίες και μονόλογους, να χάσουμε τις αιτίες και την προοπτική. Από τη δημώδη εμπειρία πρέπει να ξαναστήσουμε μια λόγια θεωρία για την ελληνική οικονομία, που να εστιάζει στα ουσιώδη, να τα εξηγεί, και να ορίζει επιλογές.

Θεωρίες της ιδιομορφίας

Μια καλή προσέγγιση είναι να εντοπίσουμε σε τι διαφέρουμε από τις αναπτυγμένες δυτικές οικονομίες, που συνειδητά ή ασυνείδητα τις έχουμε για πρότυπο. Ακόμα και όταν τις επικρίνουμε, αυτές έχουμε ως μέτρο σύγκρισης, τόσο για την ιδιωτική κατανάλωση όσο και για τις κοινωνικές υπηρεσίες. Για το σκοπό αυτό είναι χρήσιμη μια νεοθεσμική οπτική, που αναλύει τις παραλλαγές του καπιταλισμού και τις σχετίζει με τις ιστορικές καταβολές και τους θεσμούς κάθε χώρας ((Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990· David S. Landes, The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor, W. W. Norton & Company 1999· Lawrence E. Harrison & Samuel P. Huntington (ed.), Culture Matters: How Values Shape Human Progress, Basic Books 2001· Peter A. Hall, David Soskice (ed.), Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage, Oxford University Press 2001· Bruno Amable, The Diversity of Modern Capitalism, Oxford University Press 2004.)).

Οι θεσμοί είναι μια ευρεία έννοια, που επιδέχεται διαφορετικούς ορισμούς. Στον πιο γενικό ορισμό ο όρος περιλαμβάνει τους επίσημους θεσμούς (το σχολείο) και τους ανεπίσημους (το φροντιστήριο και το ιδιαίτερο). Περιλαμβάνει τις ρυθμίσεις (ιατρική νομοθεσία), τους οργανισμούς (το νοσοκομείο), αλλά και τις συχνές συμπεριφορές (το φακελάκι). Περιλαμβάνει επίσης, σε μερικές θεωρήσεις, την ιδεολογία (τι είναι πρόοδος) και τη νοοτροπία (εργασιακή ηθική).

Η νεοθεσμική θεώρηση επιδιώκει να φωτίσει και να εξηγήσει τις μικρο-οικονομικές συμπεριφορές που διαμόρφωσαν τα μακρο-μεγέθη. Γιατί αφήσαμε την κοινωνική ασφάλιση να χρεοκοπήσει; Γιατί δεν πληρώνουμε φόρους; Γιατί δεν έχουμε εξαγώγιμα βιομηχανικά προϊόντα; Γιατί κάνουν φροντιστήριο οι μαθητές των λυκείων; Σε τι είμαστε διαφορετικοί σε αυτό το επίπεδο από τους Γερμανούς;

Η πρόχειρη εμπειρική απάντηση είναι ένας πολύ μακρύς κατάλογος: διαφθορά, πελατειακό σύστημα, γραφειοκρατία, οικογενειοκρατία, διαπλοκή, καταναλωτισμός, παπαγαλία στο σχολείο, καχυποψία, αλλά και ευέλικτες επιχειρήσεις, πτυχιούχοι, φιλοδοξία, κινητικότητα, πολιτική άποψη, αντίσταση, πολυγλωσσία, εργατικότητα (υπό όρους), εξωστρέφεια. Δεν βοηθάει όμως πολύ μια τέτοια παράθεση. Πιο διαφωτιστικό είναι, από όλο το πλέγμα των θεσμών που απαρτίζουν την ελληνική μικροοικονομία, να ξεχωρίσουμε λίγα και βασικά, όπου διαφέρουμε από τις πιο αναπτυγμένες οικονομίες. Τα ακόλουθα θεωρώ ότι είναι τα κρίσιμα στοιχεία της ελληνικής ιδιομορφίας:

Το πλήθος και το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων, μαζί με τη μεγάλη διασπορά της ιδιοκτησίας των ακινήτων (νοικοκυραίοι).
Η μεγάλη έκταση και διασπορά των προσόδων (ραντιέρηδες).
Η ελλιπής συνείδηση συνεργασίας και παράλληλα η μεγάλη ανταπόκριση σε κίνητρα και αντικίνητρα (καιροσκόποι).

Η Ελλάδα είναι μια καπιταλιστική οικονομία με κοινωνικό κράτος, όπως πολλές άλλες. Αλλά όπως και κάθε άλλη έχει τη δική της δυναμική, που δημιουργείται από τα ιδιαίτερα στοιχεία της μαζί με τα γενικά στοιχεία του καπιταλισμού.

ΝΟΙΚΟΚΥΡΑΙΟΙ

‘Ενας θεμελιακός θεσμός

Δεν υπάρχει άλλη χώρα στην Ευρώπη και στον ΟΟΣΑ που να έχει τόσο πολλούς αυτοαπασχολούμενους και τόσα μικροαφεντικά όπως η Ελλάδα σε αναλογία με τον πληθυσμό. Στην Ελλάδα το 57% όσων απασχολούνται στη «μη χρηματοοικονομική επιχειρηματική οικονομία» (ΜΧΕΟ) είναι είτε αυτοαπασχολούμενοι είτε σε επιχειρήσεις με λιγότερους από 10 απασχολούμενους. Στο σύνολο της ΕΕ των «27» ο δείκτης είναι 30%. Η Ιταλία έρχεται δεύτερη με 47%, η Πορτογαλία τρίτη με 42%. Η Γαλλία είναι στο 27%, η Μ. Βρετανία στο 21%, η Γερμανία στο 18%. Το νέο μας πρότυπο, η Δανία, στο 20% ((Manfred Schmiemann, Enterprises by Size Class, Eurostat (2008). Στοιχεία έτους 2005.)).

Εξίσου κατακερματισμένη είναι και η γεωργία, που δεν περιλαμβάνεται στα παραπάνω. Στην αμπελοπαραγωγό Κορινθία ο μέσος εξαγωγικός αμπελώνας είναι κάτω από 30 στρέμματα και ο μεγαλύτερος κάτω από 200. Οι ανταγωνιστές της Κορινθίας στη Μούρθια της Ισπανίας έχουν πάνω από 1.000 στρέμματα ο καθένας. Το ίδιο και στην Καλιφόρνια, στη Νότιο Αφρική, στη Χιλή, στην Αίγυπτο.

Στο σύνολο της οικονομίας, οι απασχολούμενοι σε επιχειρήσεις άνω των 250 εργαζομένων δεν ξεπερνούν το 9% του εργατικού δυναμικού – μαζί με τις ΔΕΚΟ και τις τράπεζες.

Πώς έχει συμβεί να έχουμε τόσο πολλές και μικρές επιχειρήσεις –αμπέλια, ελαιοτριβεία, ενοικιαζόμενα δωμάτια, μίνι μάρκετ, ιατρεία, θέατρα, μπουτίκ, βιοτεχνίες ενδυμάτων, εταιρειούλες πληροφορικής– και γιατί πολύ λίγους μεγάλους εργοδότες;

Το οφείλουμε στην ιστορία, που απέτρεψε σε εμάς την πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαίου των δυτικών οικονομιών, στους θεσμούς του σημερινού κράτους, που βοηθούν να επιβιώσει η μικρή ιδιοκτησία και εμποδίζουν τη μεγέθυνση των επιχειρήσεων, αλλά και στη νοοτροπία που μας αποτρέπει από το να συνεργαζόμαστε.

Η Δυτική Ευρώπη μπήκε στη βιομηχανική εποχή με μεγάλες γαιοκτησίες και πλήθος ακτήμονες εργάτες, κληρονομιά της φεουδαρχίας. Το νέο ελληνικό κράτος δημιουργήθηκε μέσα σε μια κοινωνία από μικροϊδιοκτήτες, συνέπεια της οθωμανικής πολιτικής που στήριζε τον μικρό γεωργό και αποθάρρυνε τη μεγάλη γαιοκτησία. Η πολιτική γης του νέου κράτους συνέχισε να ευνοεί τον μικρό κλήρο. Ακόμα και τα μεγάλα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατακερματίστηκαν με τα χρόνια. Η μεγάλη πλειονότητα των οικογενειών είχε κάποια ακίνητη περιουσία, αγροτική ή αστική, όπου έστησε μια αγροτική εκμετάλλευση ή ένα μαγαζί ή έχτισε ιδιόκτητο σπίτι. Σε αυτό η Ελλάδα ήταν τελείως διαφορετική από όλη τη μη Οθωμανική Ευρώπη. Οι δε γείτονές μας στα Βαλκάνια, όσοι είχαν εκτεταμένη μικροϊδιοκτησία, την απώλεσαν με τον σοσιαλισμό.

Οι μικροεπιχειρήσεις εξακολουθούν να είναι η κυρίαρχη μορφή οργάνωσης του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας μετά από 180 χρόνια σύγχρονου κράτους, με αστικούς θεσμούς και με περίπου ελεύθερη αγορά. Αυτό είναι αξιοπερίεργο. Σε μια σύγχρονη οικονομία το μέγεθος είναι πλεονέκτημα – αν όχι σε όλες τις δουλειές, πάντως σε πάρα πολλές. Εδώ όμως οι επιχειρήσεις δεν μεγαλώνουν. Ας απαριθμήσουμε τις αιτίες.

Οι οικογένειες με ιδιοκτησία, έστω και μικρή, δεν στέλνουν τα παιδιά τους να γίνουν εργάτες. Αν αποφασίσουν να γίνουν χαμηλόμισθοι υπάλληλοι, αυτό γίνεται μόνο σε δουλειές με εργασιακή ασφάλεια και καλή σύνταξη – στο Δημόσιο ή στις τράπεζες. Αλλιώς προτιμάνε το χωράφι ή το μικρομάγαζο των γονιών. Το νοικοκυριό αντιστέκεται στην προλεταριοποίηση.

Οι νόμοι δεν εφαρμόζονται ομοιόμορφα. Η φορολογία, η κοινωνική ασφάλιση, οι κανονισμοί εργασίας κ.ά. επιβαρύνουν περισσότερο τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις, επειδή οι μικρές παρανομούν πιο εύκολα. Όταν το ταμείο το κρατάει η οικογένεια μπορεί να αποκρύψει πωλήσεις ή να απασχολήσει ανασφάλιστους. Ενώ όταν η τιμολόγηση και οι προσλήψεις καταγράφονται σε οργανωμένο λογιστήριο από υπαλλήλους, η φοροδιαφυγή και εισφοροδιαφυγή ενέχει μεγαλύτερο ρίσκο. Συνεπώς στην Ελλάδα η ανομία ευνοεί τον κατακερματισμό. Το κράτος γενικά δεν κυνηγάει τους μικρούς.

Οι ξένες άμεσες επενδύσεις αποθαρρύνονται. Σε άλλες περιφερειακές χώρες δημιουργήθηκε μεγάλη βιομηχανία από το ξένο κεφάλαιο. Εδώ, η γραφειοκρατία, η διαφθορά, η αντίσταση των τοπικών κοινωνιών, η ρητορική του λαϊκισμού είχαν αποτέλεσμα να έρθουν σχετικά λίγοι ξένοι επενδυτές και να παραμείνουν πολύ λιγότεροι. Σημαντικές εξαιρέσεις, οι κλάδοι των μη εμπορεύσιμων (non-tradable) υπηρεσιών: τράπεζες, τηλεφωνία, λιανικό εμπόριο. ((Ενώ στους διεθνώς εμπορεύσιμους κλάδους κυριαρχεί η οικονομία του φραπέ,, που τη λοιδορεί όλη η τεχνοκρατία και η γραφειοκρατία, αλλά που αυτή ελπίζουμε ότι θα στηρίξει το εξωτερικό ισοζύγιο· βλ. «Εσωτερική υποτίμηση» στο ιστολόγιο )) Σε αυτούς οι ξένοι ήρθαν γιατί το ψηλό κόστος εισόδου και λειτουργίας δεν τους αποτρέπει – το καλύπτουν με ψηλότερες τιμές. Άλλο να έχεις να ανταγωνιστείς στην παγκόσμια αγορά και άλλο μόνο τις ελληνικές επιχειρήσεις στην ελληνική αγορά.

Στα παραπάνω ας προστεθούν οι πάμπολλοι κανονισμοί και απαγορεύσεις που προστατεύουν τον υπάρχοντα τρόπο λειτουργίας σε δεκάδες κλάδους, καθώς και το μικρό μέγεθος των οικοπέδων.

Είναι τόσο ισχυρή η θεσμική προτίμηση προς τη μικρή κλίμακα, ώστε ούτε οι πρόσφυγες του 1922, ούτε οι μετανάστες μετά το 1990 δεν έγιναν μόνιμο προλεταριάτο για μεγάλους εργοδότες, όπως συνέβη αντίστοιχα αλλού. Ενώ οι μικροεργοδότες πλούτισαν στα χωράφια και στις πόλεις στην πλάτη των μεταναστών.

Η αυτοαπασχόληση, η μικροεργοδοσία, η οικογενειακή επιχείρηση είναι σταθερός και θεμελιακός θεσμός της οικονομικής μας οργάνωσης. Ίσως ο πιο θεμελιακός. Η ποσοστιαία συμμετοχή τους στην απασχόληση και στο εισόδημα δεν πρόκειται να συρρικνωθεί υπό κανονικές συνθήκες. Ούτε καν μια βαθιά και μακροχρόνια ύφεση δεν θα το αλλάξει αυτό. Μόνο μια επανάσταση στους θεσμούς θα το άλλαζε.

Είναι σημαντικό το εξής: ο θεσμός ορίζει την εξειδίκευση και όχι το αντίστροφο. Δηλαδή, επειδή είμαστε μια κοινωνία μικροεπιχειρηματιών, δεν μπορούμε να παράγουμε ηλεκτρονικές συσκευές – και όχι, επειδή δεν παράγουμε συσκευές, είμαστε μικροεπιχειρηματίες. Αυτό δεν έχει γίνει συνείδηση στην τεχνοκρατία που σχεδιάζει κατά καιρούς τις πολιτικές της ανάπτυξης. Πιστεύει ότι με κατάλληλες χρηματοδοτήσεις και υποδομές μπορεί να δημιουργηθούν ανταγωνιστικές βιομηχανίες σε κλάδους που απαιτούν μεγαλύτερη κλίμακα. Σε κάθε εποχή οι μικροϊδιοκτήτες θα κάνουν τις εργασίες που τους ταιριάζουν – χτες σφουγγαράδες, σήμερα ενοικιαζόμενα δωμάτια, αύριο τι;

Οικογενειακές στρατηγικές

Μια οικονομία μικρών μονάδων ωθεί τα νοικοκυριά σε άλλες επιλογές από μια οικονομία υπαλλήλων και μεγάλων οργανισμών. Η οικογένεια αναζητά τη σταθερότητα στην πολυέργεια ((Ο όρος είναι του Γ. Β. Δερτιλή· βλ. Ιστορία του ελληνικού κράτους 1830-1920, Bιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2004, Τ.1 σελ. 70 )), δηλαδή σε πολλαπλές πηγές εισοδήματος, όσες μπορεί να βρει και να προσποριστεί. Υπάρχει οικογενειακή αλληλεγγύη: τα πολλαπλά εισοδήματα απαιτούν πολλαπλά χέρια: ο πατέρας έχει το πρατήριο βενζίνης για τη σιγουριά, ο γιος σπουδάζει πληροφορική για το κάτι παραπάνω, αλλά άμα δεν του βγει δεν θα πεινάσει. Η κόρη, κατά προτίμηση δασκάλα ή υπάλληλος του Δήμου – κάτι σταθερό που αφήνει ελεύθερο χρόνο για να φροντίζει γέροντες γονείς και την επόμενη γενιά. Αν το οικογενειακό μαγαζί πάει καλά, η οικογένεια ολόκληρη το δουλεύει. Αν όχι, μένει να δουλεύει με ένα-δυο μέλη. Το σύστημα έχει θαυμαστή σταθερότητα, ευελιξία και διάρκεια.

Σε οικονομία μικροϊδιοκτητών, οι επενδύσεις των νοικοκυριών διαφέρουν από αυτές στις οικονομίες της μεγάλης κλίμακας. Κατευθύνονται, απόλυτα ορθολογικά, σε ακίνητα και σε εκπαίδευση. Στις δυτικές οικονομίες οι αποταμιεύσεις επενδύονται συλλογικά μέσα από ασφαλιστικά ταμεία, ή από αμοιβαία κεφάλαια, ή από καταθέσεις. Καταλήγουν ως χρηματοδότηση στη βιομηχανία, στην τεχνολογία, σε υποδομές, και γενικά σε μεγάλους οργανισμούς. Στην ελληνική μικρή οικονομία η χρηματική αποταμίευση δεν έχει αξιόπιστες συλλογικές διεξόδους.

Το ανθρώπινο κεφάλαιο έχει άλλη μορφή στη μικροϊδιοκτησία. Στις δυτικές οικονομίες μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από καριέρα – δηλαδή χτίζοντας σχέση με μια μεγάλη επιχείρηση ή οργανισμό. Η ανώτατη εκπαίδευση είναι χρήσιμη μόνο ως πρώτο βήμα στην καριέρα – αν η αγορά εργασίας δεν την ζητά ούτε οι νέοι την επιδιώκουν. Στη μικρή ιδιοκτησία, η αξία του ανθρώπου επενδύεται στα ατομικά του στοιχεία. Η αγορά εργασίας δεν δίνει σαφή μηνύματα. Σημασία έχουν τα εφόδια που θα κατέχω σε μια γενικά αβέβαιη πορεία. Σπουδάζω μηχανικός, όχι επειδή προσδοκώ να δουλέψω στη Volkswagen, αλλά επειδή θα έχω επιλογές ως έμπορος, κατασκευαστής, εργολάβος, μελετητής, και ίσως ίσως στέλεχος. Γι’ αυτό τα νοικοκυριά υπερεπενδύουν στην εκπαίδευση των παιδιών: σε φροντιστήρια ξένων γλωσσών και πανελλαδικών εξετάσεων, σε δαπάνες διαβίωσης των φοιτητών. Στους εθνικούς λογαριασμούς αυτές οι δαπάνες φαίνονται ως κατανάλωση. Αλλά είναι επένδυση.

Δυναμική

Ο θεσμός είναι σταθερός εφόσον μπορεί να παράγει αρκετό εισόδημα για τα μέλη του, έστω με κρίσεις και μεταλλάξεις. Αλλά δεν υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στον κόσμο που οι τοπικές οικονομίες μικροεπιχειρήσεων να είναι διεθνώς ανταγωνιστικές – στη βόρεια Ιταλία βρίσκονται τα λίγα πετυχημένα παραδείγματα. Στην Ελλάδα ήταν ανταγωνιστική κατά καιρούς η μικρής κλίμακας γεωργία και ο τουρισμός, και είχαν μεγάλη συμβολή τα εμβάσματα από προσωπική εργασία– από τους μετανάστες και τους ναυτικούς. Αλλά αυτά δεν έφταναν και τα συμπληρώναμε με δάνεια και επιχορηγήσεις από το εξωτερικό.

Τώρα που στέρεψαν τα δάνεια, η Ελλάδα θα χρειαστεί να γίνει ανταγωνιστική σε περισσότερους κλάδους. Μπορούν αυτό να το πετύχουν οι μικροεπιχειρήσεις; Δεν φαίνεται να είναι ιδιαίτερο πρόβλημα η μετάβαση σε νέες δραστηριότητες. Η ελληνική πολυέργεια των οικογενειών αυτό σημαίνει. Δεν πρόκειται για οικογένειες που αφοσιώνονται στην ίδια τέχνη από γενιά σε γενιά. Τα παιδιά σπουδάζουν νέα αντικείμενα και οι γονείς τα στηρίζουν.

Τρία είναι τα μεγάλα μειονεκτήματα της μικρής κλίμακας: το κόστος (οικονομίες κλίμακας), ο συντονισμός (κόστος συναλλαγών, οικονομίες φάσματος) και η συνέχεια (καινοτομία, αναβάθμιση, διαδοχή γενεών). Αν το ευρύτερο θεσμικό περιβάλλον αλλάξει για να βοηθήσει τις μικροεπιχειρήσεις να τα αντιμετωπίσουν, τότε ναι, ίσως μπορέσουμε να χτίσουμε μια ανταγωνιστική οικονομία πάνω στη μικρή κλίμακα. Αλλιώς, είτε φτώχεια είτε απότομη συγκέντρωση του κεφαλαίου.

ΡΑΝΤΙΕΡΗΔΕΣ

Ο όρος πολιτική πρόσοδος δηλώνει τους διάφορους μηχανισμούς με τους οποίους επιχειρήσεις, συντεχνίες και άτομα καρπώνονται εισοδήματα από το κράτος που δεν αντιστοιχούν σε πραγματική προσφορά υπηρεσίας ή προϊόντος. Ο όρος περιλαμβάνει την αργομισθία, τη συνταξιοδότηση με προνομιακούς όρους, τις επιχορηγήσεις χωρίς αναπτυξιακό αποτέλεσμα, τις υπερκοστολογημένες προμήθειες και έργα, και τις μίζες των δημοσίων υπαλλήλων. Περιλαμβάνει επίσης τις ρυθμίσεις που επιτρέπουν σε συντεχνίες να υπερτιμολογούν στην αγορά (κλειστά επαγγέλματα, ρυθμιζόμενες αμοιβές, απαγορεύσεις), και, κάτι λιγότερο φανερό, τα οφέλη από την παρανομία όταν οι ανταγωνιστές σου είναι σύννομοι. Δεν περιλαμβάνει εκείνους του μισθούς του Δημοσίου που αμείβουν πραγματικά εργαζόμενους, ούτε τις συντάξεις, τα επιδόματα ανεργίας, κτλ, που δίνονται με γενικά κοινωνικά κριτήρια.

Μερικοί ανάγουν τη διόγκωση της πολιτικής προσόδου στη δεκαετία του 1980 και στον τρόπο με τον οποίο το ΠΑΣΟΚ ενσωμάτωσε νέα στρώματα και νέα τζάκια στην οικονομική ανάπτυξη. Αλλά η φαυλοκρατία και οι πελατειακές σχέσεις ήταν σύμφυτες με το ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του ((Για μια γλαφυρή αφήγηση βλ. Ευάγγελος Κοροβίνης, Η νεοελληνική φαυλοκρατία, Αρμός, Αθήνα 2007.)), και το κράτος ήταν πάντα ρυθμιστής στην οικονομία. Η διανομή προσόδων ήταν αναγκαίος μηχανισμός για τη νομιμοποίηση των πολιτικών στα μάτια του κόσμου, αλλά και ο προσπορισμός προσόδων ήταν βασικός λόγος για γίνει κάποιος πολιτικός.

Το κράτος συνολικά υπήρξε ραντιέρης εμβασμάτων, ζώντας σε μεγάλο βαθμό από διεθνείς εισροές: δάνεια που μοίρασε και δεν αποπλήρωσε, σχέδια βοήθειας, και πιο πρόσφατα τα ταμεία της ΕΕ. Τούτα τα εμβάσματα έχουν επηρεάσει σε βάθος την κοινωνία: «Ας περάσει το χρήμα τα σύνορα και θα βρούμε τη μοιρασιά» μου έλεγε ένας μικροεργολάβος αγροτικών εγκαταστάσεων κουβεντιάζοντας πώς θα πάρουμε κάποια επιχορήγηση.

Υπήρχαν και υπάρχουν σημαντικές μη πολιτικές πρόσοδοι στην ιδιωτική οικονομία. Τα έσοδα από τουρισμό ενέχουν μεγάλο στοιχείο προσόδου, εφόσον ο επισκέπτης πληρώνει πρώτα για τον τόπο και μετά για τις υπηρεσίες. Τα εμβάσματα από το εξωτερικό (ναυτιλιακά, μεταναστευτικά) παράγονται μεν από εργασία εκτός συνόρων, αλλά για την τοπική κοινωνία που τα υποδέχεται είναι καθαρή πρόσοδος.

Η δημοκρατική πρόσοδος

Οι μηχανισμοί προσπορισμού προσόδων διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Παράγουν όμως ένα κοινό πολιτισμικό αποτέλεσμα: όλοι σχεδόν οι Έλληνες, από τον μεγάλο επιχειρηματία μέχρι τον μικροοικοπεδούχο στο νησί και τον δημοτικό υπάλληλο στην επαρχία, θεωρούν φυσικό να έχουν κάποια εισοδήματα χωρίς να ρισκάρουν κεφάλαια και χωρίς να εργάζονται παραγωγικά – εισοδήματα σημαντικά για τα μέτρα του καθενός. Αν δεν το πετύχουν αισθάνονται αδικημένοι.

Πώς αναπαραγόταν τόσα χρόνια το σύστημα της προσοδοκρατίας; Η πρώτη αιτία ήταν ότι «λεφτά υπάρχουν» – από τις εισροές από το εξωτερικό, από την απομύζηση της παραγωγής σε μια κοινωνία που μπορούσε κατά καιρούς να παρακολουθεί ικανοποιητικά την τεχνική πρόοδο, αλλά πρόσφατα και από την υπερεκμετάλλευση των μεταναστών.

Η δεύτερη αιτία ήταν ο δημοκρατικός χαρακτήρας του συστήματος. Οι πρόσοδοι είχαν ευρεία διασπορά· ιδίως μετά το 1980 τα περισσότερα νοικοκυριά κάτι τσιμπούσαν από το σύστημα. Η δημοκρατική νομιμοποίηση ενισχύθηκε από νέους μηχανισμούς που προσδίδουν στο σύστημα έναν αντικειμενικό χαρακτήρα: ΑΣΕΠ αντί για ρουσφέτι, πανελλαδικές αντί για το βαθμό του σχολείου. Όταν για να διοριστούν ή να εισαχθούν χρειάζεται να κοπιάσουν και να ανταγωνιστούν τίμια, κανένας δεν αναρωτιέται μήπως η θέση που πήραν είναι άχρηστη. Και θεωρείται άδικο να καταργηθούν τα όποια προνόμια έχει η θέση.

Συμπεριφορές

Όπως κάθε οικονομικός μηχανισμός που κυριαρχεί (ή συγκυριαρχεί) σε μια κοινωνία έτσι και η προσοδοκρατία επιδρά με πολλούς τρόπους στις συμπεριφορές και στη νοοτροπία. Μπορεί να μην πηγάζει από πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, αλλά σίγουρα τις δημιουργεί.

Μηδενικό άθροισμα: η πρόσοδος δεν μεγεθύνει την πίτα, τη μοιράζει. Συνεπώς προϋποθέτει μαχητική διεκδίκηση, και δεν προϋποθέτει παραγωγική εργασία. Εκτρέφει το λαϊκισμό, που βασικό συστατικό του είναι ότι μεταθέτει την ευθύνη για το σύνολο στον άλλο πόλο, στον εχθρό. Στο λαϊκισμό οι πολίτες, ανεξάρτητα από την πραγματική τους θέση στην παραγωγή και στη διανομή, νιώθουν σαν να ανήκουν στο πιο αδύναμο στρώμα, που δικαιούται να διεκδικεί αναδιανομή για λόγους ανθρωπιστικούς, δικαιοσύνης ((Ernesto Laclau, On Populist Reason, Verso 2005.)). Δεν τους αφορά πώς θα παραχθεί ο πλούτος, ούτε αν πρέπει η αναδιανομή να γίνει πρώτα σε άλλους, πιο αδύναμους. Την ευθύνη για το όλον την έχουν άλλοι. Ο λαϊκισμός διαφέρει ριζικά σε τούτο από μια σοσιαλιστική στρατηγική που θα άρχιζε από τον τρόπο παραγωγής πριν φτάσει στη διανομή. Ή από μια στρατηγική αναδιανομής που θα εστίαζε στους πραγματικά πιο αδύναμους και αποκλεισμένους.

Επιχειρηματικότητα: αν οι επιχειρήσεις μπορούν να βγάλουν ψηλά κέρδη από τις κρατικές εργολαβίες ή από άλλα προνόμια, επενδύουν πιο πολύ στο να αποκτήσουν τα προνόμια παρά στο να γίνουν ανταγωνιστικές σε μια ανοιχτή αγορά. Με το καιρό αυτό στρεβλώνει όλη τη στρατηγική τους – ο καλός πωλητής είναι αυτός που καλλιεργεί σχέσεις στο Δημόσιο, ο καλός μηχανικός είναι αυτός που ξεχειλώνει το έργο για να κοστίσει περισσότερο, κτλ. Σπάνια μια επιχείρηση κρατικοδίαιτη είναι και ανταγωνιστική. Τα παραδείγματα αρχίζουν από τους εθνικούς προμηθευτές και φτάνουν στις εταιρειούλες πληροφορικής της δεκαετίας του 1990, όπου ευφυέστατοι τεχνικοί έφαγαν τα νιάτα τους σε άκαρπη «έρευνα και ανάπτυξη» για ευρωπαϊκά προγράμματα.

Μετρήσεις και προϋπολογισμοί: ο ραντιέρης δεν έχει ανάγκη να μετρήσει τον κόσμο, ο παραγωγός έχει. Ο ραντιέρης θα παζαρέψει. Ο παραγωγός θα σχεδιάσει τις εισροές και τις εκροές του, θα προσπαθήσει να μεγιστοποιήσει το περιθώριο ανάμεσα στις δύο. Ό,τι κάνει ο ραντιέρης κάνει και το κράτος της προσοδοκρατίας. Παζαρεύει συνεχώς με διάφορες ομάδες (αδιόριστους για διορισμούς, αγρότες για παροχές, επιχειρηματίες για έργα), στις οποίες πάντα δίνει κάτι παραπάνω από εκεί που ξεκίνησε. Δεν δεσμεύεται από ένα απόλυτο όριο δαπανών ή φοροαπαλλαγών. Καταλήγει σχεδόν πάντα με έλλειμμα, χωρίς να το έχει προγραμματίσει. Αλλά και πέρα από τα δημοσιονομικά, η κοινωνία δεν ζητά μετρήσεις: ούτε για τους ρύπους, ούτε την ποιότητα των νοσοκομείων, ούτε για την επίδραση της αστυνόμευσης στην εγκληματικότητα. Δεν υπάρχει καμιά πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες να μετρήσουν και να αξιολογήσουν. Κάπως έτσι καταλήγουμε στα Greek statistics – πολύ πριν τη σκόπιμη παραποίηση των αριθμών.

ΚΑΙΡΟΣΚΟΠΟΙ

Ίσως να είμαστε το ίδιο εργατικοί με τους Δυτικούς όταν έχουμε τις ίδιες επιλογές με αυτούς. Είμαστε όμως λιγότερο συνεργατικοί.

Στη θεωρία παιγνίων καιροσκόπος (ή οπορτουνιστής) είναι αυτός που αρπάζει την ευκαιρία να βγάλει ένα καλό κέρδος σήμερα, ακόμα και αν αυτό δυσχεράνει τη θέση του αύριο. Συνήθως, είναι αυτός που παραβαίνει έναν κανόνα ή χαλάει μια συνεργασία για να κάνει την αρπαχτή.

Ο ταβερνιάρης στην Πλάκα που σερβίρει σαβούρα στους τουρίστες αυτό κάνει: παραβαίνει την άτυπη σύμβαση του εστιάτορα με τον πελάτη, για να βγάλει καλό κέρδος στη μερίδα, με κίνδυνο ο πελάτης να μην ξαναέρθει. Πράττει απόλυτα ορθολογικά, γιατί ο τουρίστας είναι περαστικός και δεν θα ξαναερχόταν έτσι κι αλλιώς. Αυτό χαλάει τη γενική εικόνα της Αθήνας, αλλά δεν τον ενδιαφέρει, γιατί η εικόνα διαμορφώνεται από όλες τις ταβέρνες μαζί, όχι από τη δική του.

Στον αντίποδα της καιροσκοπίας είναι η συμμόρφωση ή η συνεργασία. Η επιχείρηση που επενδύει στην ποιότητα, ο εργολάβος που αποθέτει τα μπάζα στη μακρινή επίσημη χωματερή αντί για το διπλανό χωράφι, ο συνεργάτης που δουλεύει σκληρά αντί να λουφάρει σε βάρος της ομάδας, ο επαγγελματίας που δεν φοροδιαφεύγει είναι στη γλώσσα της θεωρίας παιγνίων συνεργάσιμος (cooperator).

Οι ρίζες της συνεργασίας

Οι Έλληνες φέρονται πιο καιροσκοπικά από τους Σουηδούς ή και τους Γάλλους. Η διαφορετική συμπεριφορά δεν έχει μια μόνο αιτία. Υπάρχει πολιτισμική διαφορά νοοτροπίας. Παράλληλα η δομή των κινήτρων και των κυρώσεων συγκριτικά ευνοεί την αρπαχτή. Τα δύο επίπεδα (νοοτροπία – δομή) αλληλεπιδρούν μέσα από την ανοχή (δεν σε καταγγέλλω που φοροδιαφεύγεις) και τη δυσπιστία (σε ρίχνω, γιατί φοβάμαι ότι θα με ρίξεις).

Πού οφείλεται η πολιτισμική διαφορά στην έφεση για συνεργασία, και πόσο βαθιά είναι; Σε τέτοια ερωτήματα η συστηματική έρευνα και θεωρία διεθνώς τώρα ξεκινάει, ουσιαστικά τα τελευταία είκοσι χρόνια. Για την Ελλάδα η πιο ενδιαφέρουσα αφήγηση είναι του Στέλιου Ράμφου, για την «άπρακτη εξατομίκευση». Η ανθρωπολογία του προσώπου διαμορφώθηκε διαφορετικά σε εμάς από ό,τι στη Δύση. Εκεί «σκοπός του ατόμου είναι η εντός του ανακεφαλαίωση, ει δυνατόν, της συνολικής κοινωνικής και πνευματικής εξελίξεως – η εν ευαισθησία καθολικότης του ως ανθρώπου» ((Στέλιος Ράμφος, Ο καημός του ενός. Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων, Αρμός, Αθήνα 2000, σ. 14.)). Ο δυτικός άνθρωπος έχει εσωτερικεύσει τους κανόνες της κοινωνίας – τους έχει εξατομικεύσει. Στους Έλληνες, όταν διασπάστηκαν οι συλλογικές δομές του μεσαίωνα, μείναμε στον ατομισμό χωρίς την εξατομίκευση.

Συναφής αλλά διακριτός παράγοντας ήταν η εξέλιξη των πολιτικών θεσμών και των οικονομικών ιεραρχιών. Στη Δύση η φεουδαρχία, η μοναρχία και η Καθολική Εκκλησία με την αλληλεπίδρασή τους δημιούργησαν το απολυταρχικό κράτος που είχε την ευθύνη να καθοδηγεί την κοινωνία. Το κράτος αυτό το κληρονόμησε η αστική τάξη και ενίσχυσε τον καθοδηγητικό του ρόλο ((Gianfranco Poggi, The Development of the Modern State. A Sociological Introduction, Stanford University Press, 1978, κεφ. 4.)). Παράλληλα, στη βιομηχανική επανάσταση αναπτύχθηκαν οι μεγάλες επιχειρήσεις-ιεραρχίες που έδιναν σταθερούς ρόλους σε εργάτες και υπαλλήλους. Αυτά δεν έγιναν στην Ελλάδα, που αποτίναξε το οθωμανικό κράτος, δεν το μετεξέλιξε, και που αντιστάθηκε στις οικονομικές ιεραρχίες.

Με άλλα λόγια, οι αναπτυγμένες δυτικές οικονομίες δεν στηρίχτηκαν μόνο στην ελεύθερη αγορά και στα ατομικά κίνητρα. Στηρίχτηκαν σε ιεραρχικούς οργανισμούς (κάθετους κανόνες) και σε στρατηγικές συνεργασίας (οριζόντιους κανόνες). Ο πετυχημένος και ιδεολογικά ηγεμονικός καπιταλισμός είναι ελεύθερη αγορά ενσωματωμένη σε κοινωνία κανόνων και ευθύνης. Αλλιώς είναι ή ζούγκλα ή μικρομάγαζα. Εμείς δεν έχουμε αποδεχθεί ούτε τους κάθετους κανόνες ούτε τους οριζόντιους – ούτε πειθαρχούντες ούτε πειθαρχημένοι. Αν έχουμε αποφύγει τη ζούγκλα είναι γιατί έχουμε κρατήσει τα μικρομάγαζα.

Οι θεσμοί των καιροσκόπων

Η καιροσκοπική νοοτροπία εξηγεί γιατί αποτυχαίνουν οι συνεταιρισμοί και πετυχαίνουν οι συντεχνίες. Ο συνεταιρισμός διαχειρίζεται ένα συλλογικό αγαθό – για παράδειγμα, ένα συσκευαστήριο για τα αγροτικά προϊόντα των μελών του ή μια κρατική επιχορήγηση που δίνεται για να γίνει το συσκευαστήριο. Χωρίς αμοιβαία εμπιστοσύνη και συμμόρφωση στους κανόνες τα μέλη κοιτάνε πώς θα κερδίσουν ο καθένας ρίχνοντας τη ζημιά στο συλλογικό αγαθό. Θα στείλουν στο συσκευαστήριο τη δεύτερη ποιότητα, αλλά το καλό θα το πουλήσουν ιδιωτικά – ή θα φάνε την επιχορήγηση χωρίς να επενδύσουν, γιατί δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο για συνεταίρο.

Η συντεχνία δεν έχει συλλογικό αγαθό, έχει συλλογική διεκδίκηση. Τα μέλη αναγνωρίζουν το κοινό συμφέρον στην κοινή επαγγελματική ταμπέλα, και διεκδικούν προνόμια κοινά μεν, αλλά που θα τα καρπωθούν ιδιωτικά. Είναι μια συνεργασία με χαμηλή επένδυση και ρίσκο, όπως αρμόζει σε σύνολα με χαλαρούς δεσμούς συνεργασίας.

Σε αυτό το πλαίσιο αναπτύξαμε μερικούς αξιοθαύμαστους οικονομικούς θεσμούς, που όμως ξενίζουν τους δυτικής παιδείας τεχνοκράτες. Οι μεταχρονολογημένες επιταγές, με το νομικό πλαίσιο που τις διέπει, ενισχύουν την εμπιστοσύνη ανάμεσα στους συναλλασσόμενους γιατί επιφέρουν άμεση κύρωση στον εκδότη της ακάλυπτης επιταγής χωρίς να παρεμβάλλεται η γραφειοκρατία μιας τράπεζας. Ο καθένας αναλαμβάνει την ευθύνη για τον αντισυμβαλλόμενο που επιλέγει. Το πρόσωπο, η φήμη, μετράει ιδιαίτερα. Είναι εντυπωσιακό ότι κανένας αποδέκτης μεταχρονολογημένης επιταγής δεν την εμφανίζει πρόωρα για πληρωμή, ενώ νομικά το δικαιούται. Αν το κάνει, η αγορά θα τον αποβάλει. Αυτόν τον θεσμό της ίσος-προς-ίσον χρηματοδότησης, με την ατομική και ονομαστική ευθύνη, θα πρέπει να τον διαφυλάξουμε, και όχι να θέλουμε να τον καταργήσουμε. Η ιεραρχική χρηματοδότηση των τραπεζών περιθωριοποιεί τη ατομική ευθύνη και ενισχύει τον καιροσκοπισμό.

Το μέλλον της συνεργασίας

Ο καιροσκόπος δεν είναι φύσει απατεώνας. Είναι «ορθολογικά εγωιστής». Θα συμμορφωθεί στους κανόνες όταν τον συμφέρει. Αν βρεθεί σε περιβάλλον όπου πλειοψηφούν οι συνεργάσιμοι και υπάρχουν κυρώσεις στην καιροσκοπία, τότε μετατρέπεται σε συνεργάσιμο ((Elinor Ostrom, Collective Action and the Evolution of Social Norms, Journal of Economic Perspectives, Vol. 14, No 3, Summer 2000.)). Το πρόβλημα εδώ είναι ο φαύλος κύκλος. Αν το σύνολο ξεκινάει με πλειονότητα καιροσκόπων, πολύ δύσκολα θα συγκλίνει σε ένα καθεστώς συνεργασίας. Για αυτό μετράει τόσο πολύ η ιστορική κληρονομιά.

Στη Δύση η κληρονομιά ήταν υπέρ της συνεργασίας. Υπάρχουν όμως φόβοι ότι τις τελευταίες δεκαετίες φθείρονται οι θεσμοί και διογκώνεται ο ατομισμός. Οι αιτίες που αναφέρονται είναι πολλές, από τη διάβρωση της οικογένειας, τον καταναλωτισμό και τα ατομικά δικαιώματα μέχρι τον οικονομικό φιλελευθερισμό, την εισοδηματική ανισότητα και τις προσόδους. Μήπως εκεί που τείνουν οι Δυτικοί είμαστε ήδη εμείς; Μήπως είμαστε εικόνα από το δυστοπικό τους μέλλον;

Μια αντίρροπη τάση έρχεται από την τεχνολογία. Οι πλατφόρμες ενημέρωσης και συνεργασίας που καθιστούν διάφανη τη συνεισφορά του καθενός και άχρηστη την ιεραρχία επιτρέπουν για πρώτη φορά στην ιστορία να δημιουργούνται συλλογικά προϊόντα με καταμερισμό ατομικής ευθύνης. Δίνουν ένα πλαίσιο συνεργασίας για καιροσκόπους· π.χ. δίνουν τη δυνατότητα σε κάθε μοναχικό προγραμματιστή να πουλήσει υπηρεσίες σε όλο τον κόσμο. Παράλληλα δίνουν μεγάλη δύναμη στην εθελοντική προσφορά του ελεύθερου χρόνου (λ.χ. Wikipedia) και επιτρέπουν τη συντήρηση μερικών συλλογικών αγαθών χωρίς μεγάλες προσωπικές θυσίες. Μήπως ο ελληνικός ατομισμός βρει τώρα μια δημιουργική θέση στην παγκόσμια οικονομία;

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑ

Κλείνω με λίγα προλεγόμενα σε μια μεγάλη συζήτηση.

Η πολιτική ανάπτυξης θα πετύχει μόνο αν εστιάσει στις οικογενειακές στρατηγικές, στις μικροεπιχειρήσεις, στην προσοδοκρατία και στον καιροσκοπισμό – είτε για να αξιοποιήσει μερικά στοιχεία τους, είτε για να τα αλλάξει.

Ένα νέο ελληνικό αναπτυξιακό μοντέλο δεν θα μοιάζει με τα πετυχημένα διεθνώς. Ξεκινάει από άλλες βάσεις, και θα έχει άλλη τροχιά. Ας αποδεχθούμε την ιδιομορφία.

Η κοινωνία έχει αναπτύξει ανεπίσημους θεσμούς ευρείας αποδοχής. Τα φροντιστήρια, για παράδειγμα, που δεν κλείνουν ποτέ όταν γίνονται καταλήψεις στα σχολεία. Ή τις μεταχρονολογημένες επιταγές. Ας σκεφτούμε πώς θα τους αξιοποιήσουμε.

Δεν έχουμε μεγάλες επιχειρήσεις στα διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά. Θα ενισχύσουμε τη συγκέντρωση του κεφαλαίου εκεί, και με ποιο τρόπο; Να ένα ερώτημα-αγκάθι για όλο το ιδεολογικό φάσμα. Και αν ναι, πώς θα αποτρέψουμε την προσοδοθηρία και τον καιροσκοπισμό που εισχωρούν σε όλες τις μεγάλης κλίμακας προσπάθειες στη χώρα μας;

Οι μικρές μονάδες θα είναι πάντα κρίσιμες σε εμάς. Χρειάζεται να γίνουν εξωστρεφείς, ανταγωνιστικές, να καινοτομούν, να συντονίζονται, να μην επιβαρύνονται από τη δημόσια διοίκηση. Όλα τα συστήματα του Δημοσίου, εκπαιδευτικό, φορολογικό, ασφαλιστικό, έρευνα, υποδομές, πρέπει να υποστηρίξουν αυτούς τους στόχους. Το αναπτυξιακό λογοπλαίσιο να διαμορφωθεί πάνω στη μικρή κλίμακα.

Ο καθείς και τα όπλα του.

КартиниПодаръциikoniИдея за подаръкикониикониПравославни иконииконописikoniсвети георгиikoniхудожник на икониИкони на светциХудожник

Αξιολογηση:

102 Responses to “Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι”

  1. 1 Andreas Lelekis

    Ofilw na paradextw oti to parapanw ar8ro apotelei mia kainotomo prosegisi oso afora tin epilogi enos modernou kapitalistikou ala sixrwnos prosarmosmenou se mia elliniki kinwnia me tis idieterotites kai tis eves8isies pou tin xaraktirizei. Auto pou episis pou 8a i8ela na episimanw ine oti an ston evri politiko xwro kai dialogo emplekontan atoma exisu meletimena kai me mia va8iteri morfwsi kai eues8isia gia ton topo opws o kirios Aristos Doxiadis kai aloi poloi (toso ston epixireimatiko oso kai ston akadimaiko xwro) kai apalagmenoi apo ritories kenou periexomenou kai ousias, sigoura i xwra mas 8a vriskotan se poli kaliteri moira.

    Ala as min xehname oti kai ”o laos exei tous politikous pou tou axizoun”

  2. 2 Tasos Christodoulides

    Επαινώ το άρθρο του Αρίστου Δοξιάδη.
    Βρήκα αυτό το κομμάτι:

    “Οι νόμοι δεν εφαρμόζονται ομοιόμορφα. Η φορολογία, η κοινωνική ασφάλιση, οι κανονισμοί εργασίας κ.ά. επιβαρύνουν περισσότερο τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις, επειδή οι μικρές παρανομούν πιο εύκολα. Όταν το ταμείο το κρατάει η οικογένεια μπορεί να αποκρύψει πωλήσεις ή να απασχολήσει ανασφάλιστους. Ενώ όταν η τιμολόγηση και οι προσλήψεις καταγράφονται σε οργανωμένο λογιστήριο από υπαλλήλους, η φοροδιαφυγή και εισφοροδιαφυγή ενέχει μεγαλύτερο ρίσκο. Συνεπώς στην Ελλάδα η ανομία ευνοεί τον κατακερματισμό. Το κράτος γενικά δεν κυνηγάει τους μικρούς.”

    Θα διαφωνίσω – έστω μερικώς.

    Πρώτον, από το διαχωρισμό μικροί – μεγάλοι εγώ θα πρότεινα μικροί – μεσαίοι – μεγάλοι.
    Οι μικροί είναι όπως περιγράφηκαν στο άρθρο, με μια προσθήκη: συνήθως είναι μη παραγωγικοί. ή καλύτερα, δεν προσφέρουν γενικότερα στην ανάπτυξη παρά μόνο ίσα-ίσα για να τα βγάλουν πέρα. Χωρίς υποδομές. Χωρίς business plan. Με προχειρότητα. Με την κλασσική Ελληνική αντιμετώπιση του τύπου “κλάιν μάιν” (βλ. ορισμό στο http://www.slang.gr). Δεν αποτελούν την πλειονότητα του εργαζόμενου Έλληνα. Είναι όμως η προβεβλημένη εικόνα του ραχάτη, δεν-με-νοιάζει-για-το-αύριο Έλληνα που αναλόγως την περίσταση, τη σερβίρουμε είτε για να τονίσουμε πόσο έξω καρδιά και γλετζές είναι, είτε πόσο απερίσκεπτος και τεμπέλης είναι ο Έλληνας.

    Οι μεγάλοι όντως διαθέτουν οργανωμένο λογιστήριο και υποτίθεται είναι πιο δύσκολο να παρανομήσουν. Δεν το νομίζω. Και εξηγούμαι. Εδώ όταν λέμε μεγάλοι, εννοούμε οι πραγματικά μεγάλοι, οι καρχαρίες, εκείνοι που κινούν τα νήματα της πολιτικής και εξουσιάζουν πολιτικούς και media. Αν διαθέτουν οργανωμένο λογιστήριο, είναι μόνο για να βρίσκουν τρόπο να φοροδιαφύγουν και να καταφύγουν στις γνωστές λαμογιές, μίζες, ξέπλυμα μαύρου χρήματος, “χορηγίες” τύπου Siemens, κλπ. Αυτούς δεν τους κυνηγάει το κράτος κι ας χρωστάνε εκατομμύρια. Αυτοί κάνουν διακανονισμούς και συμφωνίες, γιατί σου λέει “ξέρεις πόσες θέσεις εργασίας προσφέρω? Πόσος κοσμάκης τρώει ψωμί από μένα? Και τους αφήνουν ήσυχους και απαλαγμένους από πόθεν εσχες και ελέγχους.
    Αν μαζί με αυτούς βάλουμε και τους ιδιοκτήτες τραπεζών τότε έχουμε τους πραγματικούς φταίχτες (από Ελληνικής πλευράς) της κατάντιας αυτής της χώρας. Δεν βάζω εδώ τους πολιτικούς. Εδώ μιλάμε υποτίθεται για αυτούς που εργάζονται σε αυτή τη χώρα. Και κάτι άλλο. Σε απάντηση της γνωστής ρήσης (σαν άλλο συγχωροχάρτι) “έχουμε αυτούς που αξίζουμε” και “εμείς φταίμε που τους ψηφίζουμε” ε, λοιπόν τους μεγάλους δεν τους διαλέγουμε, δεν έχουμε τρόπο να προστατέψουμε ούτε τον εαυτό μας, ούτε τη χώρα μας από αυτούς. Αυτοί έχουν την εξουσία και κάνουν ό,τι θέλουν. Τελεία.

    Μένουν οι μεσαίοι. Αυτοί που έχουν επιχειρήσεις μικρές. Που αναγκαστικά φοροδιαφεύγουν για να “έρθουν στα ίσα τους” όταν η εφορία και το κράτος στα παίρνουν από χίλιες μεριές. Όταν γίνονται οι έλεγχοι από ΙΚΑ και εφορία και υγειονομικό και ποιός ξέρει τί άλλο για να έρθουν με απλωμένο χέρι να πάρουν κι αυτοί το φακελλάκι τους. Και οι μεσαίοι το δίνουν με το ίδιο σκεπτικό που το δίνουν και στο γιατρό που ετοιμάζεται να πάρει τη ζωή σου στα χέρια του. Οι μεσαίοι είναι αυτοί που συνεισφέρουν πραγματικά στην (όποια) ανάπτυξη υπάρχει σε αυτή τη χώρα. Όχι γιατί τους έπιασε καμμιά φιλοπατρία ή φιλότιμο. Απλά γιατί θέλουν να δουλέψουν σωστά. Γιατί ίσως και να μην ξέρουν πώς να κάνουν τη λαμογιά και πώς διάολο τα καταφέρνουν οι μεγάλοι. Αυτούς κυνηγά το κράτος γιατί είναι η εύκολη λεία.
    Ούτε το απυρόβλητο του μεγάλου, αλλά όυτε και την ξεγνοιασιά του μικρού. Παλεύει να βγάλει το μήνα. Άλλοι μπορούν οριακά. Άλλοι μπαίνουν στο φαύλο κύκλο του δανεισμού. Αλλά όλοι έχουν βάλει πλώρη για καρδιακά, εγκεφαλικά και αυξημένη πίεση και έλκη. Γιατί το κωλοκράτος επιμένει να τους χαρατσώνει με 40% και στο τέλος βρίσκει τρόπο να πάρει και τα υπόλοιπα με άλλο τρόπο, βενζίνη, ΦΠΑ, ανοχή των καρτέλ τροφίμων και ειδών και ανεξέλεγκτη (όχι ελεύθερη) αγορά.

    Εν κατακλείδι:
    Ας μην τα βάζουμε με τους μικρομεσαίους επειδή τους βλέπουμε να φοροδιαφεύγουν, να κάνουν τις μικροαπατεωνιές τους για να γλυτώσουν ό,τι μπορούν να γλιτώσουν από τη λαίλαπα των εισπρακτόρων του κράτους. Θυμηθείτε την εικόνα του Ρομπέν και των χωρικών απέναντι στο Σερίφη του Νοτιγχαμ και τους φοροεισπράχτορες. Ναι είναι απατεώνες. Και το ερώτημα είναι διπλό:

    Πόσο μεγάλοι πια είναι αυτοί οι απατεώνες? Πόσο στοιχίζει στη χώρα η μη συμμόρφωσή τους στο σύστημα? Πόσο στοιχίζουν στη χώρα η απατεωνιές των μεγάλων και οι μεγάλες απατεωνιές (μίζες σε δημόσια έργα, προμήθειες αμυντικού εξοπλισμού, ξέπλυμα μαύρου χρήματος και παράνομες δραστηριότητες, ναρκωτικά κλπ. Μπορούν να συγκριθούν αυτά τα ποσά με τη φοροδιαφυγή των μικρομεσαίων???? Έλεος πια.

    Και το δεύτερο: ΓΙΑΤΙ καταφεύγουν στην απατεωνιά και το κρυφτούλι? Τί φταίει. Οτι ο Έλληνας γενικώς κλέβει, ή μήπως έτσι αντιδρά σε ένα σύστημα που είναι άδικα και σε ένα κράτος που είναι ο πρώτος κλέφτης από όλους?

    Αυτά, για να μπαίνουν μερικά πράγματα στη θέση τους.

  3. 3 chaca-khan

    Εξαιρετικά οξυδερκές και χρήσιμο το πόνημα.

    Έχω να κάνω όμως την εξής παρατήρηση :
    Επαναλαμβάνετε πολλές φορές μέσα στο κείμενο ότι η μεγάλη διασπορά των μέσων παραγωγής/κεφαλαίου (όπως πχ τα ακίνητα) αποτελεί ένα ιδιάζων πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας/κοινωνίας εννοώντας μοιραία ότι προκρίνετε ως λειτουργικότερη τη συγκέντρωσή τους σε πολύ λιγότερα χέρια και ως εκ τούτου τη σύπτηξη μεσαίας και χαμηλής τάξης.

    Και ερωτώ :
    Μπορώ σίγουρα να καταλάβω πως αυτός ο δρόμος ίσως είναι αποτελεσματικότερος σε όρους σημερινού παγκόσμιου ανταγωνισμού. Είναι όμως δυνατόν να αποτελεί πολιτική κατεύθυνση;

  4. 4 maikwl

    Πολύ καλό κείμενο! Θα αποτελέσει βάση για πολλές συζητήσεις από εδώ και στο εξής.

    Μια κριτική: θα περίμενα να διαβάσω περισσότερα περί δημιουργίας αξίας ως βάση της οικονομικής μεγέθυνσης στις σύγχρονες οικονομίες. Γιατί μια μικρή επιχείρηση δεν καινοτομεί σε αντίστοιχα επίπεδα με μια μικρή επιχείρηση του εξωτερικού; Αποτελεί μόνο το τυπικό θεσμικό περιβάλλον τροχοπέδη ή υπάρχει έλλειμα ανθρωπίνου κεφαλαίου που ενέχει και πνεύμα καινοτομίας (η διάδραση του ανθρωπίνου κεφαλαίου με έναν άτυπο θεσμό); Κάτι άλλο;

    Θα ήθελα να ακούσω και περισσότερα για το πως η καινοτομία μπορεί να επηρρεάζεται και από την μορφή της αστικής ανάπτυξης της χώρας (urban giant η Αθήνα συγκριτικά με τις υπόλοιπες πόλεις της χώρας και προφανώς φαινόμενο σχετικό με την προσοδοθηρία). Οι ελληνικές πόλεις δεν ανταγωνίζονται λοιπόν για τους best and brightest, δεν λειτουργεί και το voting with your feet στα δημοσιονομικά. Μπορεί να λειτουργήσει μια τέτοια παθολογία προς όφελος της αναπτυξιακής μας πορείας όταν εμπεριέχει και αρκετά αρνητικά στοιχεία;

    Στην Ελλάδα νομίζω έχουμε χάσει τα πρότυπα – όχι μόνο σε επίπεδο καθημερινής ηθικής – διαπροσωπικής – αλλά και στο επίπεδο εμπορίου, επιχειρηματικότητας και καινοτομίας.

  5. 5 Κώστας Αλεξανδράκης

    Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανάλυση! Ωστόσο έχω κάποιες αμφιβολίες σχετικά με το κατά πόσο μπορεί να αλλάξει η Ελλάδα χωρίς να αλλάξουν οι Έλληνες. Μερικές ερωτήσεις.

    -Τώρα που κόβονται τα δανεικά και ο κόσμος περιορίζει τις δαπάνες του, μπορούν να ζουν οι Έλληνες από το λιανεμπόριο όπως έκαναν χρόνια? Τώρα που δε μπορεί η αγορά να στηρίξει τόσα μαγαζάκια, τι θα γίνουν όλοι αυτοί? Τι είδους μονέλο μπορεί να στηρίξει τα τεράστια ποσοστά αυτοαπασχόλησης που έχουμε συνηθίσει? Είναι μια τέτοια λύση εφικτή?

    -Ομοίως, η παγκοσμιοποίηση της αγοράς αγροτικών προϊόντων σημαίνει χαμηλότερες τιμές. Μπορεί ο μικρός κλήρος να παράξει, άνευ επιδοτήσεων, εισόδημα που να εξασφαλίζει στον αγρότη ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης? Υπάρχει άραγε εναλλακτική στο μοντέλο της μεγάλης αγροτικής καλιέργειας με υψηλές αποδόσεις?

    -Τι μάθημα βγαίνει από το γεγονός ότι τα φροντιστήρια δεν κλείνουν? Ότι πρέπει να ιδιωτικοποιηθεί η εκπαίδευση (π.χ. μέσω του συστήματος κουπονιών)? Μα δεν θα αντιδράσουν οι ίδιοι που σήμερα καταλαμβάνουν τα σχολεία?

    Εγώ προσωπικά, αν και δεν έχω αντίρηση ότι κάθε μοντέλο θα πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψη τις ιδιαιτερότητες του λαού, δεν πιστεύω ότι υπάρχει μοντέλο που έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει την Ελλάδα σε υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης έστω και αν οι Έλληνες παραμείνουν οι ίδιοι. Άλλωστε, το ότι ο Έλληνας δρα ορθολογικά ίσως είναι και το πρόβλημα. Όπως έγραψε και ο Μιχάλης Φραγκιάς στο συνΙστολόγιο της Αναμόρφωσης για τον Άνταμ Σμιθ, ίσως αυτό που χρειάζεται είναι λιγότερη ιδιοτελώς ορθολογική συμπεριφορά, και περισσότερο προ-κοινωνική συμπεριφορά, συμπεριφορά δηλαδή που προάγει την εύρυθμη λειτουργία του συστήματος έστω και αν βραχυπρόθεσμα συνεπάγεται προσωπικό κόστος. Σύμφωνα με τον Gintis, τέτοιες συμπεριφορές είναι χαρακτηριστικό των προηγμένων οικονομιών, ενώ όσο πιο πρωτόγονη μια κοινωνία τόσο πιο ορθολογική και ιδιοτελής είναι η συμπεριφορά των μελών της. Αυτό νομίζω λέει πολλά.

  6. 6 nikan

    Αρίστο, πολύ ενδιαφέρουσα η προσέγγιση σου, που νομίζω την θέτεις σαν ένα πλαίσιο ανάλυσης και συζήτησης παρά σαν κάτι θεμελιωμένο κι αυταπόδεικτο, παρά τους κοινούς τόπους που γρήγορα μπορεί κανείς να σπεύσει ν’ αποδεχτεί.
    Για να πάει αυτό το πλαίσιο ένα βήμα παραπέρα, χρειάζεται μια γερή ποσοτική θεμελίωση. Το ερώτημα μου είναι αν έχεις τέτοια δεδομένα και γενικά αν υπάρχουν κι είναι κάπως διαθέσιμα ευρύτερα για να χρησιμοποιηθούν για επαληθεύσεις.

    Επίσης, άλλο ερώτημα: αν βλέπεις, πιστεύεις, έχεις πιστοποιήσει ότι η ελληνική ιδιομορφία είναι ένα μοναδικό παγκόσμια μόρφωμα ή αν υπάρχουν άλλα τέτοια παραδείγματα έστω και με κάποιες αποκλίσεις, και, κυρίως, αν απ’ αυτά τα παραδείγματα προκύπτει κάποια υποψία πρότασης και χάραξης στρατηγικής.

    Τέλος, νομίζω κάτι άλλο που πρέπει να τεθεί στο τραπέζι για μια νέα και διαφορετική προσέγγιση, είναι το θέμα της σχέσης της ιδιομορφίας με την πολιτιστική της βάση και, πιθανώς, καταβολή.

  7. 7 Αρίστος Δοξιάδης

    Πολλά και μεγάλα τα θέματα — θα προσπαθήσω να σχολιάσω τα σχόλια το Σαββατοκύριακο.

  8. 8 Maxx Makkmman

    Κατατοπιστική και εμβρυθης αναλυση.

    Κατανοω τις βασεις , την εξέλιξη και την τις ιδιομορφιες. Απο μια αποψη, ειναι καλό και εξελιγμένης μορφης το συστημα που μας παρουσιάσαται. Οχι απαραιτητως κοινωνικα ή οικονομικα αποδωτικο, αλλά προσαρμοσμενο στις αναγκες των καιροσκόπων ραντιέρηδων νοικοκυραιων που το συνθέτουν.

    Καταλαβαίνω οτι εχει δομηθει στην υπαρξη “προσόδου”. Η πιο χαρακτηρηστικη εκφραση της δυναμικης και αναπτυξης του συστηματος αυτου ειναι το «Ας περάσει το χρήμα τα σύνορα και θα βρούμε τη μοιρασιά» .

    Επειδή το χρημα δυσκολοτερα θα περναει τα συνορα απο εδω και περα, θα ηταν ενδιαφερον να δουμε τις επιπτωσεις και τις αλλαγες που θα επιφερει. Θα ειναι ενδιαφερον να δουμε την κατευθυνση και τον σκοπό των αλλαγων.

    Θα μετεξελλιχθει ή θα αναμορφὥθει ?

  9. 9 George Tziralis

    Ένα νέο ελληνικό αναπτυξιακό μοντέλο δεν θα μοιάζει με τα πετυχημένα διεθνώς. Ξεκινάει από άλλες βάσεις, και θα έχει άλλη τροχιά. Ας αποδεχθούμε την ιδιομορφία.

    Η κοινή αποδοχή του προφανούς απαιτεί μόχθο δυσανάλογο της απλότητας του επιχειρήματος, προσωπικά είμαι ευτυχής που το παρών κείμενο επιτυγχάνει το σκοπό αυτό.

  10. 10 Thanos

    Εξαιρετικό το πόνημα. Φυσικά ο ποιητής το είπε, όπως πάντα, με δύο λέξεις. Φτιάχνουν οι Έλληνες κυκλώματα και ιστορία οι παρέες. Η προσφορά του παρόντος νομίζω έγκειται στην πρόταση “Μια αντίρροπη τάση έρχεται από την τεχνολογία. Οι πλατφόρμες ενημέρωσης και συνεργασίας που καθιστούν διάφανη τη συνεισφορά του καθενός και άχρηστη την ιεραρχία επιτρέπουν για πρώτη φορά στην ιστορία να δημιουργούνται συλλογικά προϊόντα με καταμερισμό ατομικής ευθύνης. Δίνουν ένα πλαίσιο συνεργασίας για καιροσκόπους“. Είμαι απόλυτα μαζί σας και νομίζω είναι η μόνη απάντηση, δεδομένων των χαρακτηριστικών μας, που τόσο εύστοχα αναλύσατε. Μένει να σκεφτούμε διαδικαστικά και να τολμήσουμε (πολύ δύσκολα και τα δύο). Θα απολάμβανα μια τέτοια συζήτηση και κυρίως μια αντίστοιχη δράση. Με εκτίμηση και ευχαριστίες για τον χρόνο και τις σκέψεις σας, που με ευγένεια και γαλαντομία, μας διαθέσατε

  11. 11 Theodoros

    Εξαιρετικό κείμενο, ίσως ένα από τα καλύτερα που έχουν δημοσιευτεί ποτέ στο ελληνικό διαδίκτυο. Η νεοθεσμική οπτική που εκφράζεις, Αρίστο, είναι στην ουσία μια απόπειρα οικονομικής νεοελληνικής ανθρωπολογίας. Και όπως κάθε τι άλλο που σχετίζεται με νεοελληνική ανθρωπολογία, ξενίζει δυστυχώς στην Ελλάδα όσο ίσως μια θεωρία κβαντομηχανικής. Διότι είναι κομμάτι μιας επιστήμης (ανθρωπολογίας) που ουσιαστικά δεν υπάρχει σε σοβαρή μορφή στην χώρα μας. Διαβάζοντας κανείς το κείμενό σου κατανοεί τον λόγο, για τον οποίο π.χ. το ΚΚΕ, που ακόμη αναζητά στην Ελλάδα εργατική τάξη όπως της Αγγλίας του 19ου αιώνα, δεν είναι ίσως πιο μακρυά από την πραγματικότητα από ό,τι οι «δυτικής παιδείας τεχνοκράτες» (και νομικοί, στρατιωτικοί κ.α., θα προσέθετα). Όταν δεν μπορούμε να δούμε τον εαυτό μας όπως πράγματι είναι, παρά μόνον ως ελλειμματικό μέγεθος αυτού που νομίζουμε ότι είμαστε, τότε είναι λογικό να έχουμε το κράτος που έχουμε.

    Με την ελπίδα, η επίκληση της διαβόητης «ιδιομορφίας» ή «ιδιαιτερότητας» να τύχει στην δική σου περίπτωση ευμενέστερης υποδοχής από ότι σε μια δική μου ανάλογη απόπειρα πρόσφατα, εύχομαι να υπάρξουν κάποτε ανάλογες προσεγγίσεις και σε άλλους τομείς, όπως π.χ. στο δίκαιο, στην στρατιωτική εκπαίδευση, στην διαχείρηση του πολιτισμού, κλπ.

  12. 12 Κυριάκος

    Πολύ καλό κείμενο. Η σημασία της προσοδοθηρίας τόσο στη διάρθρωση της ελληνικής οικονομίας όσο και στη μορφή που πήρε η οικονομική κρίση στη χώρα σίγουρα δεν έχει συζητηθεί αρκετά. Συμφωνώ με το σχολιαστή που λέει πως το κείμενο θα γίνει βάση για πολλές συζητήσεις από εδώ και πέρα (ή τουλάχιστον το ελπίζω).

  13. 13 γιαννης μαυροειδής

    ΜΠΡΑΒΟ επι τέλους ξεκινησε ό διάλογος
    αλλά προαναλυτικά τό σύστημα πού καλά περιγράφεις προυποθέτει μεταξύ τών άλλων καί τήν ύπαρξη ενός διεφθαρμένου, πελατειακού κράτους καί τήν χρηματοδότηση του. Στήν προκειμένη περίπτωση, πού οί δανειστές μας αρνούνται πλέον νά πετάξουν άλλα λεφτά, τί κάνουμε? επίσης όποια πέτρα κι άν σηκώσεις θά βρείς από κάτω…. ξέρεις ποιόν .

    Τέλος μήπως ή ύπαρξη τού ιντερνετ καί οί καινούργιες επιχειρηματικές συνθήκες μάς ευνοούν κάπως? Πώς?
    Συνεχίζουμε καί θά τά καταφέρουμε

  14. 14 Κωνσταντίνος Λυγνός

    Αγαπητέ Αρίστο,

    Ελπίζω ότι συγχωρείται το “οικείον” της προσφώνησης, άλλωστε το διαδίκτυο μάλλον ρέπει προς το “informal”. To link για αρθρο σου μου προωθήθηκε χωρίς άλλο σχόλιο παρά μόνο “ότι είναι ενδιαφέρον” και “διαδώστε το”. Μπήκα είδα το ονομά σου και φυσικά άρχισα να διαβάζω.
    Χαίρομαι που – τόσα χρόνια μετά – κάποιοι διατηρούν την ποιότητά τους και έτσι υπάρχουν ακόμα “χαμηλές” (ας το πούμε έτσι…), φωνές λογικής! Το γιατί δεν ακούγονται ή ακούγονται τόσο λίγο, είναι μία άλλης τάξης συζήτηση.
    Τώρα βέβαια και εγώ το προωθώ πιο κάτω…

    Συγχαρητήρια

    Κωνσταντίνος Λυγνός

  15. 15 Αρίστος Δοξιάδης

    Απαντώ με μεγάλη καθυστέρηση — απόλοτζις.

    @Christodoulides
    Συμφωνώ οτι πολλές μεγάλες επιχειρήσεις φοροδιαφεύγουν ή βρίσκουν άλλους τρόπους να παρανομήσουν. Αυτό δεν αναιρεί τη θέση μου, και εξηγώ: ο μικρός μπορεί να δουλεύει ‘κάτω από το ραντάρ’, χωρίς να χρειάζεται να αναπτύξει ιδιαίτερες σχέσεις διαπλοκής μα τους πολιτικούς ή την εφορία. Οταν μεγαλώσει θα πρέπει να στήσει ειδικό μηχανισμό αν θέλει να μην πληρώνει εισφορές ΙΚΑ (που είναι συχνά το πιο μεγάλο κόστος συμμόρφωσης), πρόστιμα παραβάσεων, κτλ. Μερικοί μπορούν και το κάνουν αλλά όχι όλοι.

    Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους προμηθευτές και εργολάβους δημοσίου από τη μιά, και σε όσους απευθύνονται στην αγορά. Ο τρόπος που δουλεύει το κράτος ευνοεί τη συγκέντρωση κεφαλαίου στην πρώτη κατηγορία, και τον κατακερματισμό στη δεύτερη.

    Πόσο μεγάλοι πια είναι αυτοί οι απατεώνες? Πόσο στοιχίζει στη χώρα η μη συμμόρφωσή τους στο σύστημα? Πόσο στοιχίζουν στη χώρα η απατεωνιές των μεγάλων και οι μεγάλες απατεωνιές (μίζες σε δημόσια έργα, προμήθειες αμυντικού εξοπλισμού, ξέπλυμα μαύρου χρήματος και παράνομες δραστηριότητες, ναρκωτικά κλπ. Μπορούν να συγκριθούν αυτά τα ποσά με τη φοροδιαφυγή των μικρομεσαίων???? Έλεος πια.

    Θα διαφωνήσω. Οι «μεγάλοι» δεν είναι μεγάλο μέρος της οικονομίας, και το κόστος της μη συμμόρφωσης από τους πέντε-δέκα γνωστούς διαπλεκόμενους είναι πολύ μικρότερο *ποσοτικά* από τη μη συμμόρφωση όλων των άλλων. Ελπίζω να παρουσιάσω σχετικούς υπολογισμούς σε επόμενο κείμενο. Για μερικούς είναι μια βολική υπεκφυγή η άποψη οτι η οικονομία θα «εξυγιανθεί» αν διώξουμε δέκα ή είκοσι μεγάλα λαμόγια. Μπορεί αυτό να είναι χρήσιμο ή απαραίτητο, αλλά τα δομικά προβλήματα δεν είναι κυρίως εκεί.

    @chaka-khan

    Επαναλαμβάνετε πολλές φορές μέσα στο κείμενο ότι η μεγάλη διασπορά των μέσων παραγωγής/κεφαλαίου (όπως πχ τα ακίνητα) αποτελεί ένα ιδιάζων πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας/κοινωνίας εννοώντας μοιραία ότι προκρίνετε ως λειτουργικότερη τη συγκέντρωσή τους σε πολύ λιγότερα χέρια και ως εκ τούτου τη σύπτηξη μεσαίας και χαμηλής τάξης.

    Αποτελεί ένα ιδιάζον χαρακτηριστικό, όχι αναγκαστικά πρόβλημα. Σκοπός μου είναι να δείξω οτι αυτό πρέπει να το αποδεχτούμε, και να δούμε τι είδους παραγωγή είναι συμβατή με τη μικρή κλίμακα, πώς να γίνουμε πιο ανταγωνιστικοί διατηρώντας τη μικρή κλίμακα, κτλ.

    Στην προσπάθεια αυτή δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, γιατί παγκοσμίως οι δυναμικές οικονομίες και οι δυναμικοί κλάδοι συνήθως στηρίζονται σε πολύ πιο μεγάλες μονάδες. Συνεπώς αναζητούμε ένα μοντέλο-εξαίρεση, με όλες τις δυσκολίες που έχει αυτό.

    Εχει σημασία να υπάρξει μια θετική στροφή στην αντίληψη μας για το ρόλο των μικροεπιχειρήσεων: αντί να τις βλέπουμε ως κατάλοιπο ή αναγκαίο κακό, να πούμε ευθαρσώς οτι ψάχνουμε να τις καταστήσουμε πρωτοπορία σε ένα ιδιαίτερο πρότυπο ανάπτυξης.

    Μη έχουμε όμως και αυταπάτες –αυτή η επιλογή έχει και πολλές αδυναμίες. Συνεπώς, πρέπει να δούμε παράλληλα πως θα αφήσουμε να μεγαλώνουν οι πιο πετυχημένες από τις μικρές μονάδες, χωρίς το θεσμικό περιβάλλον να τιμωρεί την επιτυχία.

    @maikwl
    Δεν είμαι βέβαιος τι εννοείς με τον όρο «δημιουργία αξίας» — από τα συμφραζόμενα καταλαβαίνω οτι εννοείς καινοτομία. Για διάφορους λόγους θεωρώ οτι η καινοτομία δεν είναι το πρωταρχικό ζητούμενο σήμερα για την Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες προτεραιόητες στην προσπάθεια να αυξήσουμε την ανταγωνιστικότητα. Αυτό που χρειάζεται επειγόντως είναι ένα διοικητικό περιβάλλον που δεν τιμωρεί την ευελιξία και κατ επέκταση την καινοτομία.

    Αποτελεί μόνο το τυπικό θεσμικό περιβάλλον τροχοπέδη ή υπάρχει έλλειμα ανθρωπίνου κεφαλαίου που ενέχει και πνεύμα καινοτομίας (η διάδραση του ανθρωπίνου κεφαλαίου με έναν άτυπο θεσμό);

    Δεν είμαι βέβαιος. Νομίζω οτι δεν υπάρχει τόσο έλλειμμα ανθρώπινου κεφαλαίου, όσο κοινωνικού κεφαλαίου. Η καινοτομία συχνά προκύπτει από δικτύωση και άτυπη συνεργασία. Αυτά σαφώς μας λείπουν, και πρέπει να δούμε πως θα τα αναπτύξουμε.

    Τα περί αστικής ανάπτυξης και καινοτομίας δεν τα έχω σκεφτεί. εσύ μάλλον τα έχεις – τι λές;

    @Κώστας

    Τώρα που κόβονται τα δανεικά και ο κόσμος περιορίζει τις δαπάνες του, μπορούν να ζουν οι Έλληνες από το λιανεμπόριο όπως έκαναν χρόνια?

    Αν η ανάλυσή μου είναι σωστή, οι μικροεπιχειρηματίες θα στραφούν από μη-εμπορευσιμους (λιανεμπόριο) σε εμπορεύσιμους κλάδους (τουρισμός, μεταφορές, τρόφιμα, λογισμικό). Υπάρχουν αρκετές εμπορεύσιμες δραστηριότητες όπου ο μικρός μπορεί να είναι ανταγωνιστικός; Δεν είμαι σίγουρος, αλλά νομίζω ναι, ιδίως με τη βοήθεια της τεχνολογίας που έχει περιορίσει το κόστος συναλλαγών.

    Μπορεί ο μικρός κλήρος να παράξει, άνευ επιδοτήσεων, εισόδημα που να εξασφαλίζει στον αγρότη ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης? Υπάρχει άραγε εναλλακτική στο μοντέλο της μεγάλης αγροτικής καλιέργειας με υψηλές αποδόσεις?

    Σε μερικές περιοχές και σε μερικές εντατικές καλλιέργειες ναι. Απαιτεί παρακολούθηση τεχνικών και προτύπων, αλλά όχι ιδιαίτερα μεγάλη κλίμακα. Σημασία θα έχουν οι υποστηρικτικές υπηρεσίες, που μπορεί να προσφέρει η αγορά. Ενδεικτικά αναφέρω οτι στο επιτραπέζιο σταφύλι υπολογίζω το minimum efficient scale στα 200 στρέμματα – πολύ ψηλότερο από το σημερινό μέσο κλήρο, αλλά όχι απαγορευτικό να το συγκεντρώσει κάποιος αγρότης.

    Τι μάθημα βγαίνει από το γεγονός ότι τα φροντιστήρια δεν κλείνουν? Ότι πρέπει να ιδιωτικοποιηθεί η εκπαίδευση (π.χ. μέσω του συστήματος κουπονιών)?

    Δύσκολη η απάντηση. Ελπίζω να έχω κάτι να πω σε επόμενο κείμενο.

    Άλλωστε, το ότι ο Έλληνας δρα ορθολογικά ίσως είναι και το πρόβλημα… ίσως αυτό που χρειάζεται είναι λιγότερη ιδιοτελώς ορθολογική συμπεριφορά, και περισσότερο προ-κοινωνική συμπεριφορά, συμπεριφορά δηλαδή που προάγει την εύρυθμη λειτουργία του συστήματος έστω και αν βραχυπρόθεσμα συνεπάγεται προσωπικό κόστος.

    Συμφωνώ απόλυτα (αλλά θα μετέφραζα το pro-social ως φιλο-κοινωνική =). Μην έχοντας όμως κληρονομήσει τέτοιες νόρμες από την ιστορία μας, ο τρόπος που μπορούμε να τις χτίσουμε τώρα δεν μου είναι προφανής. Εχω μια ελπίδα οτι οι πλατφόρμες που επιτρέπουν την πληροφόρηση περί συμπεριφοράς του καθενός (όπως το tripadvisor και τα διάφορα sites for freelance developers) θα δημιουργήσουν στους καιροσκόπους κίνητρα συμμόρφωσης. Αυτό λύνει μερικά προβλήματα (επένδυση σε ποιότητα) αλλά ίσως όχι άλλα (διαχείριση συλλογικών αγαθών).

    @nikan
    Για τα ποσοτικά δεδομένα: υπάρχουν για κάποια θέματα (μεγέθη, ιδιοκτησίες). Απαιτούν υπολογισμούς για κάποια άλλα (πρόσοδοι). Υπάρχουν μόνο ως ενδείξεις στα ζητήματα αξιών και εμπιστοσύνης.

    αν βλέπεις, πιστεύεις, έχεις πιστοποιήσει ότι η ελληνική ιδιομορφία είναι ένα μοναδικό παγκόσμια μόρφωμα ή αν υπάρχουν άλλα τέτοια παραδείγματα έστω και με κάποιες αποκλίσεις, και, κυρίως, αν απ’ αυτά τα παραδείγματα προκύπτει κάποια υποψία πρότασης και χάραξης στρατηγικής.

    Νομίζω οτι ο συγκεκριμένος συνδυασμός μικρής κλίμακας, νοοτροπίας ατομισμού, διασποράς (ναυτιλία) και δυνατότητας για μη-πολιτική πρόσοδο (τουρισμός) δεν υπάρχει σε άλλη χώρα.

    Η Τρίτη Ιταλία (Εμίλια Ρομάνα, Βένετο) είναι ένα (σπάνιο) παράδειγμα ανταγωνιστικής οικονομίας από δίκτυα μικρών επιχειρήσεων. Μοιάζουμε ως προς την κλίμακα, και ως προς το ότι το κράτος δεν βοήθησε – αντίθετα, οι επιχειρήσεις της Εμίλια Ρομάνα συνειδητά επιδίωξαν αν μην έχουν πάρε-δόσε με τη Ρώμη, καλή ώρα όπως η ναυτιλία σε εμάς. Αλλά εκεί υπήρχε μεγάλος βαθμός διαπροσωπικής εμπιστοσύνης ανάμεσα σε επιχειρήσεις, που τους επέτρεψε να συνεργάζονται για τις εξαγωγές και την ανάπτυξη τεχνογνωσίας. Φοβάμαι οτι εμείς αυτό δύσκολα θα το μιμηθούμε.

    @μαυροειδής

    μήπως ή ύπαρξη τού ιντερνετ καί οί καινούργιες επιχειρηματικές συνθήκες μάς ευνοούν κάπως? Πώς?

    Θέλω να πιστεύω οτι μας ευνοούν πολύ. Δες το απόσπασμα που παραθέτει ο Θάνος πιο πάνω. Αλλά χρειάζεται δουλειά από τη νέα γενιά του opencoffee κτλ.

    Τέλος @Theodoros, [ bug: το σχόλιο σου μπήκε μόλις προχτές, αν και φαίνεται να το έγραψες σις 13/6], μου θύμησες την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση που έγινε το Ιανουάριο στο δικό σου ποστ. Αναρωτιέμαι αν θα ήταν διαφορετική τώρα, μετά το δικό μου κείμενο. Λέω να γράψω χωριστό ποστ για τα μεθοδολογικά εκείνης της συζήτησης, και ιδίως για το δίπολο πολιτισμικές βέρσους θεσμικές αιτίες.

  16. 16 Ned Georganas CEng, FICE.

    Θα βοηθήσουμε να αποτρέψουμε την προσοδοθηρία και τον καιροσκοπισμό που εισχωρούν σε όλες τις μεγάλης κλίμακας προσπάθειες στη χώρα μας, όταν τα κέντρα αποφάσεων θα είναι άμεσα σχετιζόμενα με τούς ωφελούμενους από αυτές τις μεγάλης κλίμακας προσπάθειες.

    Ετσι, εάν η IBM σκόπευε να κάνει εργοστάσιο σε ένα χωριό, θα ήθελα οι αρμόδιοι αποφασίζοντες την αδειοδότηση κλπ να εξαρτώνται απο τους ψηφοφόρους του χωριού και τους άλλους τριγύρω, αντί όπως τώρα που κάποιοι υπουργοί από την άλλη άκρη της χώρας διαχειρίζονται τις τύχες ξένων προς αυτούς τοπικών οικονομιών με μηδενικές συνέπειες, ακόμα και όταν διώχνουν την κάθε IBM.

    Ο “Καλλικράτης” έχει την δυνατότητα να επενεργήσει καταλυτικά σ᾽ αυτό, καθ᾽οτι θα τίθεται πλέον θέμα επιλογής στους αρμόδιους μεταξύ προσοδοθηρίας και καιροσκοπισμού απο την μία και άλλης μιάς τετραετίας από την άλλη.

    Ned Georganas CEng, FICE.

  17. 17 Τσουκαλας Σταυρος

    kathe logikos anthropos tha pigene Athina Thessaloniki mesou tou ethnikou dromou giti tha kerdize ke xrono ke kausima, periergos ola ta ipourgia tou kratous mas pigenoun meso Giannena pou xanoun xrono ke xrima. Stin xoramas iparxoun aristi ikonomologi pou exigoun me katanoito logo ke o kathenas me ton tropotou oti mas simferi na kanoume tin diadromi mesou tou ethnikou dromou ke simfonoume.
    Giati ta ipourgiamas epimenoun meso Giannena, ti exi eki pou den to xeroun i aristi ikonomologimas;

  18. 18 Panos

    Οι μικρές επιχειρήσεις είναι βιώσιμες και παίζουν σημαντικότατο ρόλο στην παγκόσμια και σε τοπικές αγορές. Μπορούν να προσφέρουν αυτό που δεν μπορούν (ενδιαφέρονται) οι μεγάλες επιχειρήσεις: μικρή παραγωγή ακριβών προϊόντων σε υψηλή ποιότητα. Η ζήτησή τέτοιων προϊόντων είναι μικρή σε ποσοστό, αλλά μεγάλη αθροιστικά. Το πρόβλημα εδώ είναι η εύκολη διάθεση. Πως να βρεις αυτούς που τα αναζητούν ανά την υφήλιο και πως να τους πείσεις ότι αξίζει να τα δοκιμάσουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόσφατη “ανακάλυψη” του γιαουρτιού ΦΑΓΕ στην Αμερική. Ακριβό για το είδος του αλλά λόγω της ποιότητάς του εξαπλώθηκε σε όλα τα καταστήματα τροφίμων, άσε που ήδη ξεπετάχτηκαν 3-4 ελληνοαμερικάνικες εταιρίες που κατασκευάζουν “greek yogurt” προσπαθώντας να επωφεληθούν από τη ζήτηση. Στην εποχή του ίντερνετ και για μια χώρα που πρωτοπορεί στην παγκόσμια ναυτιλία θα περίμενε κανείς μεγαλύτερη προώθηση των ποιοτικών Ελληνικών προϊόντων, τα οποία δεν είναι και λίγα (τρόφιμα). Το mastiha shop άνοιξε υποκατάστημα στη Νέα Υόρκη και δέχεται παραγγελίες (μέσω ίντερνετ) από όλη την Αμερική. Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να γίνει με μία χαμηλού κόστους αποθήκη ελληνικών προϊόντων σε κατάλληλες γεωγραφικές περιφέρειες.

  19. 19 George

    Χεχε πραγματικα ωραιο αρθρο.ΕΙναι αυτο που λεω εγω οτι η ελληνικη κοινωνια ειναι βαθυτατα μικροαστικη και ραντιερικη.Πραγματικα συγχαρητηρια.Συμπηκνωνετε μεσα σε ενα μονοστηλο ολη μου τη σκεψη περι ελληνικης κοινωνιας και επιχειρηματικοτητας.Θα ηθελα να προσθεσω οτι η ελληνικη κοινωνια ειναι μια κοινωνια με πολλα προκαπιταλιστικα στοιχεια μιας και η απουσια σοβαρης αστικης ταξεως ειναι ιδιεταιρως αισθητοι.

    Οι λογοι που το τελευταιο αυτο δεν συνεβη περιγραφονται αρκετα στο κειμενο.Τελος θα ηθελα να αναφερω χαρακτηριστικο παραδειγμα του πατερα μου ο οποιος ειναι μικρος ”αυτοαπασχολουμενος” (δεν το λεω ειρωνικα) περι ορθολογικοτητος ο λογος.Το γεγονος οτι χρειαστηκε ταυτοχρονα να γινει Νομικος προκειμενου να υπογραψει απο μια απλη αιτηση για πιστωτικη καρτα διαβαζοντας μια προς μια τις ρητρες της αιτησης μεχρι εξονυχιστικο ελεγχο στη δανειακη συμβαση του στεγαστικου δανειου που πηραμε για να ολοκληρωσουμε το σπιτι που χτιζαμε με τηλεφωνα με την εξαβιβλιο(ολη η νομολογια και ξεφυλλισμα του Αστικου Κωδικα) προφανως εμφανιζει αυτα τα στοιχεια ορθολογικοτητας.

    Not to mention τα γεγονος οτι πρεπει να εισαι και οικονομολογος-λογιστης και φοροτεχνικος ταυτοχρονα προκειμενου να μπορεις να κρατησεις ορθια μια επιχειρηση χωρις να παρανομησεις.Και το γεγονος αυτο επιασε και εν καιρω κρισης με σαφως μειωμενο το περιθωριο κερδους ΑΛΛΑ χωρις να μας πνιγει το κοστος των δανειων μιας και μπορουμε να ανταπεξελθουμε κανονικα και αυτη η επιχειρηση καταφερνει και θρεφει 5 στοματα με τα 2 παιδια να σπουδαζουν.(Εγω τελιωσα τη σχολη των μαγων-Οικονομικα μολις προσφατα.Νοεμβριο ορκιστηκα και κυνηγαω να φυγω εξωτερικο για μεταπτυχιακο στα ΔΛΠ που πιστευω οτι ειναι και το μελλον ενοψει και της καταργησης του ΕΛΠ εντος χρονων απο τωρα.

    Σε ενα κρατος που καθε μερα σε εντυπωσιαζει με κατι καινουργιο πρεπει να ξερεις τα παντα.

    Υ.Γ Συγνωμη για το σεντονι και την πολυλογια.

  20. 20 Φιλιππος

    Αρτιο και μεστό άρθρο. Συγχαρητήρια!
    Η ηθική όμως και η εντιμότητα δεν περισσεύουν ούτε στις οργανωμένες μεγαλες επιχηρήσεις του δυτικού κόσμου.
    Θα ήθελα να καταθέσω δύο προσωπικές εμπειρίες από τις παραδόσεις σε γερμανικό πανεπιστήμιο.
    1.Ο καθηγητής συζητά με τους φοιτητές περί του υψηλού κόστους παραγωγής λόγω των αυστηρών περιβαλλοντικών περιορισμών που ισχύουν στην Γερμανία και ρωτά το ακροατήριο για θεραπεία.
    Αφού πρότειναν οι φοιτητές διάφορους τρόπους ο ίδιος ο καθηγητής μας αποσβολώνει όλους:
    -αυτά που προτεινεται κυρίες και κύριοι δεν μας βοηθουν πολύ.
    Η λύση έιναι να μεταφέρουμε την παραγωγή σε χώρες χωρίς περιβαλλοντικούς περιορισμούς όπως π.χ. οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης και της Ν.Α. Ασίας!
    2.Περι ισολογισμών εταιρειών ο λόγος , και ο καθηγητής ρωτά το ακροατήριο τι μπορεί να σημαίνει ο όρος “ειδικά κόστη”. Αφού δόθηκαν κάποιες απαντήσεις , κάποιος από το ακροατήριο προτείνει:
    -Δωροδοκία..
    ο καθηγητής έντρομος απαντά:
    -όχι κυρίες και κυριοι αυτό είναι μια αραβική λέξη. Η γερμανική για αυτό είναι “Δωρεά”!

    Ψυχρή λογική και κυνισμός. Η πράξη δείχνει πως και αυτοί -σε διαφορετική βέβαια, πολύ μεγαλύτερη απο εμάς κλίμακα- βρίσκονται “πέραν του καλού και του κακού”.
    Η πραγματικότητα όμως είναι αυτή και σ’ αυτό το παγκόσμιο περιβάλλον πρέπει να επιβιώσουμε. Η ιστορία δείχνει πως και μπορούμε να αοργανωθούμε σωστά και να μεγαλουργήσουμε. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε από πού ερχόμαστε και να στοχοποιήσουμε το πού θέλουμε να πάμε.
    “Λάμπει μέσα μου κείνο που αγνοώ.
    Μα ωστόσο λάμπει!”

  21. 21 MP

    Πολύ ωραίο το κείμενο, παραμένει πολύ δουλειά στο επίπεδο διαχείρισης, δηλαδή πώς θα σχεδιαστούν πολιτικές που να ευνοούν την παραγωγή αλλά και τη συγκέντρωση σε φόρους (ας μην ξεχνάμε ότι το πρόβλημά μας έγκειται στις συναλλαγές μας ως κράτους εν μέσω άλλων και με άλλα κράτη) ενός ποσοστού του εισοδήματος ικανού για κάλυψη των στοιχειωδών κρατικών αναγκών. Μπράβο σας όμως. Η εθνική αυτογνωσία τα τελευταία χρόνια είναι στα ανώτερα επίπεδα των τελευταίων 200 χρόνων. Εκεί θα πρέπει να στηριχθεί η αναμόρφωση του έθνους. Αντιστοίχως η αυτογνωσία των εταίρων μας (Ευρωπαίων και γειτόνων) με εξαίρεση τους Τούρκους είναι στα κατώτερα επίπεδα των τελευταίων 60 χρόνων… Να ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα!

  22. 22 St, Marget.

    Πολύ μεστό ,διαφορετικο και όμορφο κείμενο. Η μαγική λέξη νομίζω είναι η οργάνωση.
    ίσως από όποιο επίπεδο και αν ξεκινήσει να πυροδοτήσει συνολικές παρόμοιες προσαρμογές.
    Οπως και να έχει νομίζω πως πλέον είναι καιρός για επόμενο βήμα στο πνεύμα του κειμένου.

  23. 23 Μιχάλης Π. Αγγελάκης

    Κύριε Δοξιάδη,

    Ενδιαφέρουσες οι θέσεις σας. Έφθασα στην ιστοσελίδα μέσω της προτροπής του κυρίου Γιανναρά στην Καθημερινή της Κυριακής, 2 Οκτ. 11.

    Καταλαβαίνω τον ενθουσιασμό του Ακαδημαϊκού, κυρίου Γιανναρά για το άρθρο σας.

    Το κείμενο αντιμετωπίζει τους γενικούς παράγοντες και συμπτώματα της Ελληνικής οικονομίας σε βάθος, χωρίς όμως συγκεκριμένες προτάσεις και χωρίς να λαμβάνει υπ’ όψιν την αχίλλειο πτέρνα της Ελληνικής κοινωνίας, το έλλειμμα και την επιλεκτικότητα της Δικαιοσύνης.

    Είμαι επιχειρηματίας και έχοντας κάνει προσπάθειες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, και βασισμένος στις ανάλογες εμπειρίες σας λέω τα εξής:

    • Για κάθε όραμα, χρειαζόμαστε συγκεκριμένες προτάσεις μετατρέψιμες σε ενέργειες, οι οποίες πρέπει να έχουν μετρήσιμα αποτελέσματα, ώστε συλλογικά να εκτιμήσουμε τον βαθμό επίτευξης των στόχων του οράματος.
    • Το μεγαλύτερο εμπόδιο σε επενδύσεις, στην ατομική, ή συλλογική επιχειρηματικότητα, παραγωγή και πρόοδο, είναι η έλλειψις γοργών, και αδέκαστων δικαστικών αποφάσεων που έχουν βάση την ισόνομη μεταχείριση όλων των συμβαλλομένων.
    • Χωρίς αυτό, ακόμα και με τις κάλλιστες προθέσεις και προϋποθέσεις, η όποια ανάπτυξη θα είναι ρηχή και πρόσκαιρη
    • Με αυτό, ακόμα και χωρίς «όραμα» και σχέδιο ακαδημαϊκού επιπέδου, θα θριαμβεύσουμε.

    Ευχαριστώ για τον χώρο.

  24. 24 ΠΗΛΕΑΣ

    Συγχαρητήρια! Διεισδυτική ματιά και εύληπτη διατύπωση σπάνια συνυπάρχουν, όπως στο κείμενό σας.

  25. 25 Πανεπιστημιακός

    Το μόνο δυσάρεστο σημειο της ανάλυσης του κυρίου Δοξιάδη είναι ότι συγχέει κατά τη γνώμη μου πορτοκάλια και καρπούζια. Η επιστημονική ιστορικοοικονομική ανάλυση μέσω της βιβλιογραφίας που παραπέμπει βρίσκει αποκούμπι σε ό,τι θα λέγαμε “αμπελο-φιλοσοφία εσωτερικής κατανάλωσης”, δηλαδή στην αναφορά στον κύριο Στέλιο Ράμφο. Είμαστε όλοι σίγουροι πόσο πολύ θα σηκωνόταν η τρίχα της κεφαλής ενός Δερτιλή, αν του λέγαμε ότι η γνώμη του συγκλίνει με τα φληναφήματα του κυρίου Ράμφου. Δυστυχώς η θερμή υποστήριξη του ετέρου νεο-ορθοδόξου ή για να είμαστε πιο σωστοί και να μην τον αδικήσουμε, του πρώτου τη τάξει και πλέον σοβαρού, του εισηγητή της νεοορθοδοξίας, κυρίου Γιανναρά κάνει την κατάσταση αφόρητη. Έτσι ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν για όποιο θέλει να σπουδάσει την ελληνική παράκρουση. Όλα πάνε με όλα. Κάποτε το αμαξακι των ιδεών αυτής της σειράς ήταν ένας Σαββόπουλος, έπειτα ήταν ένας Ζουράρις. Εκεί καλά πήγανε τα πράγματα. Όμως στο Δερτιλή ή τον Τσουκαλά δεν μπορεί να στηριχτεί αυτή η παράκρουση. Στον κύριο Γιανναρά αξίζει βραβείο για τα άρθρα του, τα προσωποπαγή, συγκρατημένα θετικά, περισσότερο ή λιγότερο, για τις περιπτώσεις Αλαβάνου (ως ευρωβουλευτή), Χριστόδουλου (κατά την ενθρόνιση), Καραμανλή (κατά την εκλογή), Σαμαρά (τώρα). Του αξίζει βραβείο γιατί για όλους αυτούς που του φαίνονταν (κάπως) καλοί (βλ. και τώρα, την περίπτωση Σαμαρά που τα “λέει σωστά”), αναγκάστηκε να τους θάψει έπειτα, μετά την πάροδο όχι πολύ καιρού. Έπειτα από τόση αμετροέπεια, δεν μπορούμε να τον πάρουμε στα σοβαρά.

  26. 26 Φράπις

    Μου κάνει εντύπωση η υπερβολική ενοχοποίηση της μικρής επιχείρησης.
    Απ’ όσο ξέρω, η ελληνική οικονομία έφτασε στο σημερινό επίπεδο από τις υπερβολικές προσλήψεις στο δημόσιο, από τον άκριτο δανεισμό, από την σπατάλη του δημοσίου χρήματος, από τις μυθικές κλοπές των κομμάτων. Η μικρή οικογενειακή επιχείρηση δεν έβλαψε την χώρα ούτε στο 1% σε σύγκριση με τους παραπάνω λόγους. Αντιθέτως, οι μεγάλες (ενίοτε και αυτές οικογενειακές) επιχειρήσεις είναι που το κάναν αυτό.
    Επίσης, αγνοείται η τεράστια συνεισφορά των μικρών επιχειρήσεων στην ευστάθεια της οικονομίας. Αγνοείται για παράδειγμα το γεγονός ότι υπό τις υπάρχουσες συνθήκες, αν οι Έλληνες βασιζόμασταν σε πολυεθνικές και επιχειρηματικούς κολοσσούς, μάλλον θα είχαμε ήδη τελειώσει, αφού αυτοί θα είχαν μεταφέρει τις έδρες τους σε άλλες χώρες. Το γεγονός ότι οι περισσότεροι Έλληνες έχουν μια μικρή οικογενειακή επιχείρηση αποτελεί και το αποκούμπι του κόσμου, γιατί ας μην ξεχνάμε ότι στο τέλος το μόνο που θα αποτελεί την Ελλάδα θα είναι ο κόσμος της.

  27. 27 ΑΠ. ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ

    Πλήροφορήθηκα για το κείμενο από το άρθρο του κ. Γιανναρά-η αξιολόγησή των εκάστοτε ιδεών του κ. Γιανναρά είναι άλλο θέμα που δεν με αφορά.
    Το άρθρο του κ. Αρ. Δοξιάδη είναι όντως πολύ ενδιαφέρον, προσφέρει βάση για συζήτηση. Είναι το πρώτο που διαβάζω (υποθέτω από έλλειψη δική μου) να εντοπίζει, να αποδέχεται ως πραγματικότητα και να ζητάει την αξιοποίηση της ελληνικής ιδιομορφίας. Ο καθείς και τα όπλα του, καταλήγει.
    Μερικά σκορπια: Ο αείμνηστος Ζολώτας μου είχε πει (όταν ηταν πρωθυπουργός) ότι “η φοροδιαφυγή δεν είναι κακό πράγμα, μας τρέφει. Όμως, πρέπει και εμείς (εννοούσε το Κράτος)πρέπει να πάρουμε κάτι από αυτήν”-δηλαδή να συγκρατηθεί σε κάποια όρια. Παρων στη συζήτηση ήταν και άλλο πρόσωπο, σήμαρα βουλευτής. Αν η φοροδιαφυγή ήταν το μόνο πρόβλημα τότε η συγκροτημένη, εργατική κλπ Ευρώπη δεν θα ήταν υπό πτώχευση και η ίδια. Ισχύεικαι για τη διαφθορά και όσα άλλα μας καταλογίζουν. Η κρίση άρχισε (όλο το “ξεχνάμε”) από τις ΗΠΑ.
    Ως μια περίοδο η διαφθορά (με τη μορφή της πελατειακή ςσχέσης) αφορόυσε στη σχέση Κράτους -πολίτη, κυρίως αν και όχι αποκλειστικά. Μετά (με εκείνο το “δωράκι στον εαυτό του”)σταδιακά πέρασε στη σχέση πολίτη-πολίτη. Κοινωνικοποιήθηκε.
    Από το 1986 η τότε ΕΟΚ είχε δουσφορήσει για το μέγεθοςτης ελληνικής ναυτιλίας, την έκταση της ιδιοκατοίκησης, και το πλήθος των ελεύθερων επαγγελματιών. Ερμηνεία: τοπρώτο προσδίδει στη χώρα δύναμη ενοχλητική για το με΄γεθός της. Τα δυο άλλα εμποδίζουν την προλεταριοποίηση (όπως επισημαίνει οκ.Δοξια΄δης) αλλά απο΄τρέπουν την πειθα΄ρχηση της κοινωνίας κατά τις επιθυμίες των κυβερνώντων.
    Τέλος καλή η κάθε ανάλυση. Χωρίς όμως την επισήμανση ότι η Πολιτική καθορίζει το όλον, οι αναλύσεις είναι καλές ως ανάγνωσμα και τέρμα. Με άλλα λόγια ποιος έχει το όπλο και τι το κάνει ή τι θα το κάνει.

  28. 28 Seagull

    Θερμά συγχαρητήρια για την εξαιρετικά εύστοχη ανάλυση αλλά και αποτύπωση των οικονομικών δεδομένων της ελληνικής κοινωνίας / οικογένειας.
    Άραγε γιατί οι οικονομολόγοι (εγχώριοι και διεθνείς) αδυνατούν να συλλάβουν την ουσία των στοιχειώδών μεγεθών της λειτουργίας/επιβίωσης μιας οικογενειακής επιχείρησης; Είναι ίσως πολυ ταπεινό ένα τέτοιο αντικείμενο; Σε τί ενοχλεί ένα σταθερό λογικό κέρδος επί του όποιου κύκλου εργασιών (έστω και σχετικά μικρού); Γιατί θα πρέπει να υπάρχει αυτή η ιδεοληψία της -κατά συνθήκη- “ανάπτυξης” που οδηγεί σε αναμφίβολα σκοτεινά και επικίνδυνα μονοπάτια; Γιατί θα πρέπει κάθε χρόνο μία εταιρία να παρουσιάζει όλο και μεγαλύτερο κύκλο εργασιών προκειμένου να θεωρηθεί υγιής; Γιατί οι αξιότιμοι μέτοχοί της θα πρέπει να απαιτούν κάτι τέτοιο; Η φούσκα της επιχειρησιακής μεγέθυνσης χωρίς όρια (αυτοσκοπός) σε σημείο γιγαντισμού αφήνει την ελεεινή γεύση της σε ολόκληρη την Δύση καθώς σπάει ανήμπορη πλέον να διατηρηθεί στη ζωή. Αν είμασταν στοιχειωδώς νοικοκυραίοι σαν κράτος, όπως μία οικογένεια που εναργώς περιγράφεται στο άρθρο του κ. Δοξιάδη, θα είχαμε τη δυνατότητα να αμυνθούμε ακόμη και στο πιο δυσμενές οικονομικό περιβάλλον. Δυστυχώς διάφοροι μηχανισμοί φρόντισαν να απογυμνώσουν το ελληνικό κύτταρο από το αμυντικό του οπλοστάσιο, χαρίζοντάς του glamour, lifestyle και αέρα …. πολύ αέρα. Με τις υγείες μας.
    Και πάλι τα θερμά μου συγχαρητήρια κ. Δοξιάδη

  29. 29 Θάλεια Φωτιάδου

    Εξαιρετικό άρθρο. Συγχαρητήρια. Σκέψεις ευθύβολες που μας φέρνουν μπροστά στην πραγματική βάση του προβλήματος και της πρόκλησης που το συνοδεύει, χωρίς περιττά λόγια. Συμφωνώ ότι το ελληνικό πρόβλημα θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με βάση τις ιδιομορφίες του και λαμβανομένων υπόψη ακόμη και των ευαίσθητων ισορροπιών, που έχει διαμορφώσει το μέγεθος της παραοικονομίας επί δεκαετίες. Πέρα, όμως, από τις διαπιστώσεις, θα ήθελα πιο συγκεκριμένες προτάσεις.
    Για το θέμα των μεταχρονολογημένων επιταγών, για παράδειγμα: πώς θα μπορούσε να αξιοποιηθεί υπέρ μας, ιδίως στη σημερινή συγκυρία;
    Επίσης, για το ζήτημα της καινοτομίας. Ναι μεν, δεν αποτελεί παράδοση για την Ελλάδα, αλλά γιατί θεωρείτε ότι δεν αποτελεί “πρωταρχική προτεραιότητα”, όταν ακόμη και σήμερα, με την πενιχρή χρηματοδότηση της έρευνας, υπάρχουν ερευνητικά κέντρα, που παράγουν πραγματική καινοτομία -με την έννοια της εμπορικής εκμετάλλευσης τής έρευνας- ενεργοποιώντας μέχρι και επτά ευρώ εξωτερικής χρηματοδότησης για κάθε ένα τακτικής επιχορήγησης που λαμβάνουν;
    Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί Ελληνες ερευνητές -που δραστηριοποιούνται εντός Ελλάδος- κατοχυρώνουν τις πατέντες των έργων τους απευθείας για λογαριασμό ξένων εταιρειών…
    Μήπως ταυτόχρονα με το νέο πλαίσιο-περιβάλλον, “που δεν θα τιμωρεί την ευελιξία”, πρέπει επιτέλους να αναπτύξουμε ένα, που θα επιβραβεύει την καινοτομία;
    Θεωρείτε ότι η στιγμή δεν είναι κατάλληλη ή ότι κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μεγάλο χρόνο ωρίμανσης; Η υποδομή υπάρχει, υπάρχουν κέντρα που υπογράφουν συμβόλαια δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ (κυρίως με ξένες εταιρείες γιατί οι ελληνικές τα σνομπάρουν…) κάθε χρόνο. Δεν θα μπορούσαμε να “χτίσουμε” πάνω σε αυτά; Οι σκέψεις σας θα με ενδιέφεραν πραγματικά. Συγχαρητήρια και πάλι. Είχα καιρό να διαβάσω κάτι τόσο πρωτότυπο.

  30. 30 Μπάμπης

    Εξαιρετική προσέγγιση της σύγχρονης Ελληνικής πραγματικότητας. Τα θερμά μου συγχαρητήρια.

  31. 31 Ζένιος

    Κύριε Δοξιάδη,
    Εκτιμώ ότι θα ήταν σκόπιμη μία σύγκριση, την παρούσα χρονική περίοδο, της πολιτικοοικονομικοκοινωνικής ιδιομορφίας της Ελληνικής κοινωνίας με αυτή της Κύπρου, καθόσον πιστευώ ότι το Νεοελληνικό Κράτος (1828 -….) δεν κατάφερε να αποβάλει τα κατάλοιπα της Τουρκοκρατίας ενώ η Κύπρος οργανώθηκε σύμφωνα με τα δυτικά πρώτυπα (λόγω της Αγγλικής Κατοχής), κάτι το οποίο έχει αρχίσει να συμβαίνει και στην Ελλάδα λόγω της Τρόικας!
    Ελπίζω να βρίσκεται ενδιαφέρουσα την πρότασή μου.

    Με εκτίμηση,

    Ζένιος

  32. 32 Γιώργος Παπαδόπουλο;

    Κύριε Δοξιάδη,

    όταν ένα σύστημα είναι λάθος δεν αρκεί να προσαρμοστείς σε αυτό για να νιώσεις υγιής. Κάποιος που είναι άρρωστος όσο και να έλθει σε ψυχολογική “κατανόηση” με την αρρώστιά του δεν παύει να νοσεί.
    Το να αποδεχτούμε μερικές σφαλμένες ιδιαιτερότητες του Έλληνα και να αναπτυχθούμε εκμεταλευόμενοί τις, δεν θα καταφέρουμε τίποτα παραπάνω από το να φτιάξουμε παλάτια στην άμμο.
    Όσο για το θέμα των μεταχρονολογημένων με λυπή η αποψή σας. Όντας όλοι οι οικονομολόγοι και φοροτεχνικοί γνωρίζουμε ότι είναι η φούσκα της Ελλάδος. Και έχουμε άπειρα παραδείγματα για το ποιά είναι τα αποτελέσματα μιας οικονομίας που στηρίχτηκε πάνω σε θεσμούς και επενδύσεις φούσκες.

    Ευχαριστώ.

  33. 33 Συμεών Ρωμύλος

    Έφτασα εδώ καθυστερημένα, μετά από «προτροπή» του κ. Χρήστου Γιανναρά σε σχόλιό του στην Καθημερινή της 2/10/2011. Το σχόλιό μου αναφέρεται και στα σχετικά, πολύ ενδιαφέροντα, προηγηθέντα του δικού μου, σχόλια.
    Φοροδιαφυγή. Νομίζω ότι ο κ. Αλέκος Παπαδόπουλος, στην περίφημη, πλέον, συνέντευξή του στην εκπομπή ΦΑΚΕΛΛΟΙ έδωσε την απάντηση: Κανείς υπουργός δεν μπορεί να πετύχει ουσιαστικές αλλαγές γιατί η πιο ισχυρή στην Ελλάδα συντεχνία των μανδαρίνων του ΥΠΟΙΚ και των εφοριακών δεν τις επιθυμεί, «δι ευνοήτους λόγους» και, απλώς, δεν επιτρέπει να γίνουν!
    Αν και δεν κατονόμασε την συντεχνία, νομίζω την «φωτογράφησε» ξεκάθαρα, (άλλωστε, ο κόσμος το ‘χει τούμπανο…) ειδικότερα, όταν αναφέρθηκε στην εμπειρία των αμερικανών του IRS, που είχε καλέσει για να μας συμβουλεύσουν. Αφού περιέγραψε τον τσαμπουκά των δικών μας, που «έστηναν» έξω από την πόρτα των γραφείων τους, τους του IRS, ανέφερε ότι οι αμερικανοί εξεπλάγησαν όταν διεπίστωσαν ότι στην βεβαίωση φόρων ήταν οι ικανοί (διάβαζε ξύπνοι!) ενώ στην είσπραξη φόρων είχαμε τους δευτεροκλασάτους. Και, για να ερμηνεύσει το φαινόμενο, προσέθεσε το συγκλονιστικό: «δι ευνοήτους λόγους»!
    Έτερος πρώην υπουργός οικονομικών (και άρα, επίσης, γνωρίζων «από μέσα» την κατάσταση) ο κ. Στέφανος Μάνος, σε σχόλιό του με θέμα «Οι δαπάνες του κράτους είναι το πρόβλημα» γράφει: «Κύριε υπουργέ των οικονομικών… με τα έξοδα πρέπει να ασχοληθείτε και όχι με όσα σας σερβίρουν οι συστηματικά ασυνάρτητες φορολογικές υπηρεσίες του υπουργείου σας. Τι τον θέλει ο υπουργός των οικονομικών τον διάλογο για το νέο Εθνικό Φορολογικό Σύστημα…;» Προφανώς, επειδή το θέμα του ήταν οι δαπάνες, η παρατήρησή του δεν μπορεί να σημαίνει ότι κύριος Μάνος υποτιμά την ανάγκη για ένα αποτελεσματικό φορολογικό σύστημα. Μάλλον εννοεί «μην μπλέκεις, τώρα, και με αυτή την συντεχνία!»
    Μικροί-Μεγάλοι. Το κύριο πρόβλημα είναι η αναποτελεσματικότητα και θα αναφέρω, ως παράδειγμα τη θέση Σαμαρά στην ΔΕΘ:Ο πρόεδρος των φαρμακοποιών μου είπε ότι στο Νομό Θεσσαλονίκης υπάρχουν περισσότερα φαρμακεία απ’ όσα σε όλη την Αυστρία. Θα ανοίξουμε τα κλειστά επαγγέλματα χωρίς να δημιουργήσουμε συνθήκες για τη δημιουργία καρτέλ! Μα, τα πολλά φαρμακεία ΕΙΝΑΙ ΤΟ πρόβλημα! Πληρώνουμε τα φάρμακα τουλάχιστον 50% ακριβότερα απ όσο θα τα πληρώνουμε αν έρθουν «καρτέλ» (όπως τα «καρτέλ»/σούπερ μάρκετς που εξαφάνισαν τα άπειρα μπακάλικα και τους αντίστοιχους χονδρεμπόρους και που, με την ισχύ τους, αναγκάζουν τις βιομηχανίες σε συνεχείς μειώσεις του κόστους τους και μικρότερες αυξήσεις τιμών) για να διατηρούμε την ευζωία υπεράριθμων οικογενειών φαρμακοποιών και ιδιοκτητών φαρμακαποθηκών!

  34. 34 telonio

    χαιρετω κι εγω την ομηγυρη και τα ευσημα μου για το ενδιαφερον αρθρο, πολλα απο τα σημεια του οποιου επιτυγχανουν να συνδεσουν τα ‘διαισθητικα’ πορισματα της ‘καφενειακης αναλυσης’ (με την..καλη εννοια ετσι) μ’αυτη μιας πιο τεκμηριωμενης και συστηματικης προσεγγισης.

    ωστοσο θα σταθω στο σχολιο του Φιλιππου που αναδικνυει χαρακτηριστικοτατα τη βαθυτερη φυση καθε κοινωνιας, καθε οικονομιας και εν τελη των περισοτερων “κοινωνικοικονομικων” ανθρωπων: αυτη δηλ. του κυνισμου, ή πιο κομψα του ‘ιδιοτελους ορθολογικου ωφελιμισμου”. ειναι η αναποφευκτη καταληξη του παιχνιδιου στο διλλημα του φυλακισμενου: παντα το ενα μελος θα προσπαθησει να επιτυχει κατι εναντιον του αλλου, με κοινη καταληξη εναντιων τελικα του ιδιου του του συμφεροντος. και αυτο ειναι αναποφευκτο εντος οποιουδηποτε συστηματος- ο διαχωρισμος φιλελευθερων και σοσιαλιστικων ή οποιων αλλων στρατοπεδων αποτελει μια φενακη, μια παραισθηση, μια ‘μαγια’ για να βαλουμε στο παιχνδι και αλλες λιγοτερο(?) “ορθολογικες” προσεγγισεις. βεβαια ειναι αναμφησβητιτο γεγονος οτι στην πορεια αναζητησης του ‘σωστου’ του ‘βελτιστου’ του ‘μεγιστου’ κλπ επιτυγχανεται αλλοτε αλλα διαστηματα μικροτερη ή μεγαλυτερη προοδος, και αυτο δικαιωνει οσους προασπαθουν γι’αυτη, πρωτιστους βεβαια τους καιροσκοπους και τους ‘τρεντυ’ καθε εποχης, για να επακολουθησει η επομενη μεγαλειωδης κριση και καταρευση, οχι μονο οικονομιων, αλλα πρωτιστως αξιων και πολιτισμων.
    Προφανως και αυτη ειναι μια βαθια απαισιοδοξη αλλα και λυτρωτικη αποψη των πραγματων, καθοτι αφαιρει αγχη τυπου ‘για συνεχη προοδο και βελτιστοποιηση’ και επιτρεπει-και απενοχοποιει, αν το επιλεξει καποιος- να ειναι ναι, και καιροσκοπος, ακομη και αν αυτο μεταφραζεται κατα περιπτωση απο ακραιο κυνισμο μεχρι υποδειγματικη συνεργατικοτητα. αλλωστε το ταϊμινγκ παιζει το σημαντικοτερο ρολο στα καθε ειδους παιχνιδια, και η ζωη ειναι το μεγαλυτερο ολων.
    οσο για αυτο “που λαμπει μεσα μας” (στον εσωτερο εαυτο και κοσμο) Φιλππε, μονο καποιες αχτιδες του ξεφευγουν καθε τοσο και φωτιζουν και τον εξωτερικο και ‘κοινωνικο’ μας κοσμο. τελικα το ‘σκοταδι’ καταπινει καθε οργανωμενη ανθρωπινη προσπαθεια και φτου κι απο την αρχη! μακαριοι οσοι “τον κυριο κυριο ειδαν” στις καλες περιοδους-οπως το εννοει ο καθεις.

  35. 35 Κώστας Ευαγγελακόπουλος

    Συγχαρητήρια για την ανάλυση σας. Πιστεύω ότι λέει πολλές “αλήθειες” αλλά δεν “βλέπει την Αλήθεια”.
    Στην αναζήτηση λοιπόν αυτής της “Αλήθειας” θα ήθελα να απαντήσετε σε δύο καίρια ερωτήματα.

    1. Τι γυρεύει ο μισός πληθυσμός της χώρας σε μια αποβιομηχανοποιημένη πόλη;

    2. Αν αύριο αποφασίζαμε όλοι μαζί να ξοδέψουμε τις οικονομίες μας για να στηρίξουμε την εθνική οικονομία, ποιά ελληνικά προϊόντα θα μπορούσαμε να αγοράσουμε;

    Με εκτίμηση.

  36. 36 Ευρυδίκη Πούντζα

    Αγαπητέ κύριε:

    Το άρθρος σας το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον, ωστόσο δεν προτίθεμαι να διατυπώσω σχόλια, παρατηρήσεις κ.λπ., δεν είμαι σχετική με το αντικείμενό σας. Είμαι φιλόλογος και περί αυτού πρόκειται, αναρωτιέμαι αν μου επιτρέπατε να χρησιμοποιήσω το άρθρο σας αυτό στις εργασίες που κάνω με τους μαθητές μου, το θεώρησα πολύ καλό δείγμα στέρεης επιχειρηματολογίας και ωφέλιμο παράδειγμα εξαγωγής συμπερασμάτων στηριγμένα αποκλειστικά, σε επιστημονική μέθοδο και σκέψη. Το θέμα που διαπραγματεύεστε, αντιλαμβάνεστε ότι αναλύεται, συζητείται πάρα πολύ και από πολλούς, μπορείτε να φανταστείτε τί βλέπουν τα μάτια μας, ας διαβάσουν και οι μαθητές κάτι που τουλάχιστον από πλευράς δομής, μορφής και περιεχομένου είναι ισορροπημένο, σοβαρό, εύληπτο και που μπορεί να τους βοηθήσει να γράφουν καλύτερα κείμενα. Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων για τον κόπο σας να διαβάσετε το σημείωμα αυτό, Ε. Πούντζα.

  37. 37 samy paraga

    Κύριε Δοξιάδη ,σας ευχαριστώ για την ελπίδα που μου δίνετε να πιστεύω ,ότι δεν έχουν σταματήσει να υπάρχουν άνθρωποι με κοινή λογική σ’αυτόν το τόπο .
    Μακάρι η φωνή σας, μαζί και με άλλων λογικών ανθρώπων να μπορούσε να ακουστεί πιο δυνατά

  38. 38 Αλέξης Παλαιολόγος

    Εξαιρέτικο το άρθρο και με έναν καλώς εννοούμενο αναγωγισμό που προσιδιάζει σε επιστήμονα cognitive science και όχι σε οικονομολόγο. Αποδεικνύει ότι δε πρέπει να στεκόμαστε αξιολογικά απέναντι στην εκάστοτε πραγματικότητα γιατί είναι αβυσσαλέος ο κίνδυνος να προβάλλουμε σε αυτή εμμονές που ο καθένας ατομικά έχει.

    Θα ήθελα να συμπληρώσω κάποια στοιχεία που ίσως έχουνε λεχθεί και από προηγούμενους σχολιαστές. Ένα από αυτά είναι ότι στο φαινόμενο της μικρο-κλίμακας συντέλεσαν εν πολλοίς και οι κληρονομικές πρακτικές, είτε με τη μορφή της νόμιμης μοίρας, είτε με τη μορφή της προίκας. Αυτό είναι ένα γεγονός που αν δε κάνω λάθος διδάσκεται και στα σχολία, είναι προφάνες, ίσως και για αυτό παραλείπεται. Επίσης άλλο ένα στοιχείο είναι ότι ουδεμία ανάλυση μπορει να γίνει αν δε λάβουμε υπόψη μας το συμβάν ότι στη χώρα αυτή ο μισός πληθυσμός ζει σε ένα αστικό κέντρο. Είναι πράγματι άλλη μια παγκόσμια ιδιομορφία και μάλιστα μια ιδιομορφία που δρα ενάντια στη λογική της μικρο-κλίμακας, η οποία πράγματι υπερισχύει σε κάθε άλλη μορφολογία, οικονομική και μη, του ελληνικού χώρου και χρόνου.

    Να συμπληρώσω σε αυτό το σημείο ότι δε κατέχω ιδιαίτερες οικονομικές ή κοινωνιολογικές γνώσεις. Οπότε ίσως κάποια επιχειρήματα μου είναι εκτός πραγματικότητας ή κοινός τόπος. Θα ήθελα λοιπόν να επεκταθώ σε μια διαπίστωση που εκπορεύεται από το κείμενο αλλά είναι χρήσιμη θα την κάνουμε ξεκάθαρα και αυθύπαρκτα. Αυτή η διαπίστωση είναι ότι η εισαγώμενη γνώση και θεωρία δεν έχει εφαρμογή στα ελληνικά δεδομένα. Στις σχολές μάνατζμεντ δεν διδάσκεται πως να διοικεί κανείς μια μικροεπιχείρηση. Δεν υπάρχει μοντέλο οργάνωσης μιας υπηρεσίας π.χ. εφορίας που να πρέπει να ελέγξει άπειρες μικροεπιχειρήσεις. Δεν διακινείται σοβαρό λογισμικό που να καλύπτει της ανάγκες της ελληνικής επιχείρησης. Δε παράγουμε οι ίδιοι τη θεωρητική γνώση που θα εξυπηρετήσει τα προβλήματα μας σε συλλογικό επίπεδο. Αντίθετα, εξαντλούμαστε σε παραγωγή “καινοτομίας” για καιροσκοπικούς, όπως προαναφέρθηκε, λόγους, “καινοτομίες” όμως οι οποίες άμεσα “εσωτερικεύονται” εν είδη βοριοευρωπαίου. Η μικροκλίμακα δημιουργεί συνέχως στο άτομο την ανάγκη για επίλυση ζητημάτων, δεν υπάρχει το λεγόμενο safety in numbers. Ένα τέτοιο παράδειγμα ας πούμε είναι η παντελώς ελληνική πατέντα να παρκάρουμε στα πεζοδρόμια. Ξαφνικά αποφασίσαμε από κοινού ότι λόγω έλλειψης χώρου, είναι αποδεκτό ή και θεμιτό να παρκάρουμε στα πεζοδρόμια. Είναι μια ιδιοφυώς ευέλικτη προσέγγιση αυτή. Παράλληλα και μέσα από την έντονη ανάγκη μας για συγκεκριμένου τύπου κοινωνικοποίηση και αποδοχή, που κάποιοι (όπως ο κύριος Γιανναράς που με έφερε ως εδώ) λανθασμένα ονομάζουνε μιμητισμό, ανάγκη η οποία ενισχύεται από τη μικροκλίμακα (και είναι έξω από τα πλαίσια της συζήτησης να αναφέρουμε το πως έφτασε να υπάρχει), αυτές οι καινοτομίες διαδίδονται σα φωτιά σε ξερόχορτα. Πρέπει λοιπόν να βασιστούμε στο γεγονός ότι ο καιροσκοπισμός δημιουργεί καινοτομία σε συμπεριφορά και όχι μόνο, είναι φορέας του νέου, το οποίο στην ελληνική κοινωνία εξαπλώνεται αμέσως. Αυτή η διαπίστωση και διατύπωση ισοδυναμεί και με την όποια προοδευτικότητα μπορεί να επιδείξει η κοινωνία μας, η οποία κατά τα άλλα είναι συντηρητική. Είμαστε δηλαδή συντηρητικοί-παραδοσιακοί στα ανώτερα επίπεδα της ιδιοσυγκρασιακής κοσμοθεώρησης και ατομικής διανόησης, αλλά εξ αιτίας της μικροκλίμακας που οδηγεί στον καιροσκοπισμό ακολουθούμε το καινούργιο στη συμπεριφορά μας. Δεν είναι μια σφιζοφρενική συνδρομή, είναι ενα συγκριτικό πλεονέκτημα που όσο πασχίζουμε να φορέσουμε τα κουστούμια των έτοιμων μοντέλων, ποτέ δε θα εκμεταλευτούμε.

    Αντίθετα, όπως προανέφερα, υπάρχουνε φαινόμενα στην ελληνική επικράτεια που ξεφεύγουνε σε απόλυτο βαθμό από την μικροκλίμακα σα σύνολο. Ένα είναι η Αθήνα. Δεύτερο και άμεσα αξιοποιήσιμο είναι οι τουριστικές υποδομές υπαρκτές ή εν δυνάμει. Δε γνωρίζω άλλο μέρος στον πλανήτη, αυτού του μεγέθους, που να είναι ολόκληρο ένα μέρος ικανό ποιοτικά να υποδεχτεί τουρίστες. Να αναφέρω εδώ ότι ο τουρισμός ΕΙΝΑΙ βαρεία βιομηχανία, όχι εν είδη αστείου, αλλά πολύ απλά γιατί ικανοποιεί μια πανάρχαια και πάγια ανθρώπινη ανάγκη. Πάντα υπήρχανε τουρίστες, από την εποχή της…Εξόδου και πάντα θα υπάρχουνε. Ψέμα το ότι ο τουρισμός δεν είναι είδος πρώτης ανάγκης, είναι μια ανάγνωση σοβιετικού τύπου, που αγνοεί την πραγματικότητα. Πόσο μάλλον όταν αυτός ο ίδιος ο τουρισμός δύναται να υποστηρίξει την εγχώρια παραγωγή, δημιουργώντας έτσι ζήτηση για προιόντα πρώτης ανάγκης ή ακόμα και για προιόντα βαριάς βιομηχανίας.

    Για να σεβαστούμε λοιπόν αυτή την ιδιομορφία πρέπει να φύγουμε και κει από την προσέγγιση του “θερέτρου”, του “τουρ οπερειτορ”, της τουριστικής υπερσυγκέντρωσης. Πρέπει άμεσα να επενδύσουμε στο γεγονός ότι η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει τουριστικές εμπειρίες που καμία άλλη χώρα δε μπορεί και να καθιερώσουμε ανταποδοτικά ένα είδος fair tourism, όπως παράλληλα υπάρχει το fair trade για ποιοτικά προιόντα στον τρίτο κόσμο, να αξιώσουμε δηλαδή τιμές ανεβασμένες από τον ανταγωνισμό ακριβώς γιατί θα προσφέρουμε το (σύγχρονο, ποιοτικό, με άμεση πρόσβαση σε facilities) room to let και όχι το ξενοδοχείο κουτί, το μεγάλο τοπίο που κυλάει αντί για το κάδρο του θερέτρου, τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης με τον ντόπιο πληθυσμό στα πλαίσια της κοινής κουλτούρας και με την κοινή αγγλική, αντι για τον ξεναγό, την ασφάλεια σε εγκλήματα κατά ζωής που βιώνει ο τουρίστας στην ελληνική επικράτεια, που κυριολεκτικά παρέχει τη δυνατότητα να περιδιαβαίνει κανείς αυτή την επικράτεια σε σύγκριση με την αβεβαιότητα στα μεγάλους τουριστικούς προορισμούς του εξωτερικού, τις αχανείς πόλεις ή τα περιφραγμένα θέρετρα. Στον τουρισμό έχουμε την δυναμική να φτίαξουμε μια υπερδομή, μια μεγάλη επιχείρηση, αξιοποιώντας τη μικροκλίμακα. Και είναι μεγάλο στρατηγικό λάθος να το ταυτίζουμε αυτό με το agrotourism ή τον εν γένει εναλλακτικό τουρισμό. Προαπαιτούμενα για όλα αυτά: οι πλατφόρμες στο διαδίκτυο που θα διαχειρίζονται και θα αναπτύσσουν όλες αυτές τις μικρές επιχειρήσεις (πως είναι δυνατόν ας πούμε να μην υπάρχει ένα ελληνικό portal για κρατήσεις σε όλη την επικράτεια ή ένα αντίστοιχο για ανεύρεση εποχικής δουλειάς στην Ελλάδα με αποδέκτες όλη τη γη). Πριν από κάποια χρόνια, επισκεπτόμενος μια παραθαλάσσια μικρή πόλη της Ανδαλουσίας, όπου η τουριστική διάθεση έμοιαζε να ξεπηδάει κατ’ ευθείαν από ταινία με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα και τη Μάρω Κοντού, εντυπωσίαστηκα από το γεγονός ότι το τοπικο tourist information office μπορούσε σε πραγματικό χρόνο να μου βρει κατάλυμα. Το ίδιο συνέβη και στην Tropea της νοτίου Ιταλίας. ΑΥΤΟ είναι καιροσκοπισμός. ΑΥΤΟ είναι συντεχνία. Αντίθετα, το περασμένο καλοκαίρι στην Κίμωλο, αναγκάστηκα να ψάχνω επί τετράωρο, με μηχανή κιόλας, για να καταλήξω σε μία τρύπα που έβλεπε σε ένα παρανόμως στεγασμένο ημιυπαίθριο. Προαπαιτούμενα τα τουριστικά αεροδρόμια, οι δρόμοι, τα λιμάνια, τα ελικόπτερα, τα υδροπλάνα, τα κανώ, τα ποδήλατα, τα μονοπάτια με επισήμανση, οι σύγχρονοι χάρτες, οι ιχνηλάτες, οι πιλότοι, οι οδηγοί μικρών και μεγάλων ιδιωτικών λεοφορείων και πάει λέγοντας. Προαπαιτούμενη η κατα τόπους αξιοποίηση της πολιτισμικής κληρονομιάς, όχι μόνο της αρχαιολογικής, θρησκευτικής, λαογραφικής αλλά και της μυθολογικής, λογοτεχνικής, φυσικής ιστορίας, γεωλογικής, ζωολογικής, βοτανολογικής κληρονομιάς που σήμερα απαξιώνεται γιατί δε συνάδει με το ελληνικό παπαρρηγοπούλιο δόγμα, την ψύχωση με τα μάρμαρα, τα μοναστήρια, τις φουστανέλες, με ταυτόχρονη παροχή σύγχρονων δραστηριοτήτων και θεαμάτων. Όλα αυτά βέβαια είναι δυνατό και πρέπει να γίνουνε χωρίς να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας των τουριστικών προορισμών, χωρίς να μεταβληθούνε σε “θεματικά χωριά”. Προαπαιτούμενη η θεσμική υποστήριξη και διευκόλυνση στην εποχική εργασία και πάει λέγοντας. Ίσως όλα αυτά να προβλέπονται στα ΕΣΠΑ και στα διάφορα προγράμματα, ειλικρινά δε το γνωρίζω. Αυτό που ισχυρίζομαι είναι ότι λειτουργώντας πάνω στους τρεις πυλώνες που εγείρει ο κος Δοξιάδης αλλά και με τη δυνατότητα της αποτελεσματικής υπερδομής σε αυτό το πεδίο, μπορούμε να πετύχουμε.

  39. 39 Georgopoulou Sophia

    Αγαπητέ κύριε Δοξιάδη,

    Σας γράφω για να να ζητήσω την άδειά σας να μεταφράσω το άνω άρθρο σας “Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι” στα γερμανικά και να το στείλω σε σοβαρές εφημερίδες του Γερμανικού τύπου για δημοσίευση.
    Καθ’ ότι παρακολουθώ εντατικά τον γερμανικό τύπο σε θέματα που άπτονται της ελληνικής κατάστασης, έχω σχηματίσει την γνώμη ότι οι σχετικοί αρθρογράφοι και δημοσιογράφοι αγνοούν τις βαθύτερες δομές των ΄συννθηκών στην Ελλάδα και κατά συνέπεια ασχολούνται με επιφανειακά, θα έλεγα, φαινόμενα.
    Όπως σε κάθε χώρα, υπάρχουν και στην Γερμανοί αναγνώστες που ενδιαφέρονται να μάθουν και δεν δέχονται αβασάνιστα εύκολες λύσεις και ταμπέλες. Πιστεύω ότι το άρθρο σας είναι όχι μόνο διαφωτιστικό και συνοπτικό αλλά και εύστοχο για μια πρώτη ουσιώδη προσέγγιση των ελληνικών δεδομένων.

    Βεβαίως, θα σας στείλω τη μετάφραση για έλεγχο, εφόσον το επιθυμείτε, πρωτού άπευθυνθώ στον γερμανικό τύπο.

    Με εκτίμηση
    Σοφία Γεωργοπούλου
    μεταφράστρια λογοτεχνίας και ανθρωπιστικών επιστημών

  40. 40 Αρίστος Δοξιάδης

    Κυρία Γεωργοπούλου
    Το άρθρο έχει μεταφραστεί στα γερμανικά. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Lettre International, τεύχος 94, Σεπτ. 2011. Δυστυχώς το περιοδικό δεν βάζει όλο το κείμενο online, παρά ένα μικρό απόσπασμα που θα βρείτε στην ιστοσελίδα τους.
    Ευχαριστώ για το ενδιαφέρον, πάντως.

  41. 41 Vasilis KILIARIS

    Πέραν των συγχαρητηρίων για το πόνημα αυτό, συμπληρωματικά, η διαπίστωση που προβαίνουν οι ξένοι επισκέπτες και διαμένοντες στην Ελλάδα και Κύπρο, ότι δηλαδή ο Έλληνας μπορεί μεν να πάσχει από το σύνδρομο της έλλειψης οργάνωσης και της απουσίας στόχου και κατεύθυνσης, παρά ταύτα δε μένει προσκολλημένος στο τυπικό της υπόθεσης. Σε σημείο που να μετατρέπεται από τον ελεύθερο και δημοκρατικό πολίτη, χαρακτηριστικά που θα έπρεπε σύμφωνα με την προγονική του παράδοση να τον χαρακτηρίζουν, σε υπόδουλο της τυπικότητας, της ευθυνοφοβίας και της μη σύνδεσης του αποτελέσματος, πόσο μάλλον της αποδοτικότητας, με την καθημερινή του διαβίωση.

  42. 42 регистрация в Москве и Московской области

    подкупила искренность поста

  43. 43 автозапчасти

    Очень интересно, но все в будущем хотелось бы еще побольше узнать об этом

  44. 44 aboundingeconom90.exteen.com

    Great ggoods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just extremely fantastic.

    I actually like what you have acquired here, certainly like what you’re
    saying and the way in wwhich you say it. You make it ehjoyable and
    you still care for to keep it smart. I cant wat tto read far more from
    you. This is actually a tremendous site.

  45. 45 insanity diet

    Thanks for a marvelous posting! I really enjoyed reading it, you are a great author.
    I will be sure to bookmark your blog and may come back
    from now on. I want to encourage you to continue your great work, have
    a nice day!

  46. 46 Amazon

    I was recommended this web site through my cousin. I’m not positive whether or not this post is written through him as nobody else know such particular about my problem.
    You’re wonderful! Thanks!

  47. 47 http://wiki.x2go.org/doku.php/wiki:syntax

    For latest news you have to go to see web and on web
    I found this website as a best website for latest updates.

  48. 48 windows 8 loader

    great post :) u have beautiful info and useful articles :) good work keep it up

  49. 49 binary options that suck

    It is believed that Japan is a key market for Binaries and provider Tradologic are reportedly already working with the JFSA to develop a
    solution and criteria with which to regulate the
    industry. Should I do this with the external monitor still hooked up,
    or disconnect it. At this movement if the
    price of trade drops below the initial point you will
    lose only a small fraction of amount.

  50. 50 All PC Software Free

    I read complete article of your post. its best for all users. i recommend all users to must read it.

  51. 51 All PC Software Free

    great share post nice article.

  52. 52 chụp ảnh gia đình

    Good information. Lucky me I ran across your blog by chance
    (stumbleupon). I have book-marked it for later!

  53. 53 H.M Shakir

    Thanks admin,
    actually I was searching for this from 3 hours in google.

  54. 54 Rockstar

    I like your topic

  55. 55 rumah dijual

    I’m amazed, I have to admit. Rarely do I come across a blog that’s equally educative and
    amusing, and let me tell you, you’ve hit the nail on the head.
    The issue is something that not enough people are speaking intelligently
    about. I’m very happy I found this in my hunt
    for something regarding this.

  1. 1 buzz
  2. 2 Real-Politics » Blog Archive » Ο φόβος, το μίσος και ο κόπος
  3. 3 Ο φόβος, το μίσος και ο κόπος | Spindoc.gr
  4. 4 Νεο κειμενο, η καλοκαιρινη συναντηση μας και άλλα καθυστερημενα νεα μας « αναΜορφωση – συνΙστολογιο
  5. 5 » Μπουτίκ μεσογειακής διατροφής ο δρόμος για την Ελλάδα NYLON
  6. 6 » Γεωγραφικές κοινότητες, και charter cities. NYLON
  7. 7 Ο νόμος του Say κι ο νόμος του λέγε λέγε | Metablogging.gr
  8. 8 Tο ελληνικό ιστολόγιο της P2P Foundation » Blog Archive » Οι “νοικοκυραίοι”, τα κοινά αγαθά, η ομότιμη παραγωγή και το “δίλημμα” της εθνι
  9. 9 Ένας Χρόνος Μνημόνιο – Ο Ρόλος των Επιχειρήσεων στη Βιώσιμη Ανάπτυξη της Ελλάδας « Franchise Blog
  10. 10 Franchise Blog
  11. 11 Πέρα από τις ειδήσεις των 8 ….. « Franchise Blog – Franchising & Ανάπτυξη Δικτύων
  12. 12 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  13. 13 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  14. 14 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  15. 15 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  16. 16 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  17. 17 Ο παλαιοκομματικός λόγος και τα …”φρόκαλα” του Σαμαρά- (Γιανναράς έφα) « Το Μώλυ
  18. 18 Ο παλαιοκομματικός λόγος και τα …”φρόκαλα” του Σαμαρά- (Γιανναράς έφα) « Το Μώλυ
  19. 19 Η καταστροφή μήπως είναι ευκαιρία; | gigafm.gr
  20. 20 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Ιορδάνης Π
  21. 21 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  22. 22 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  23. 23 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  24. 24 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  25. 25 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « Το Μώλυ
  26. 26 Δημοτικό Σχολείο Άδελε / Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι
  27. 27 10 Years Indymedia :: Athens — We Are All Equal-Global Solidarity
  28. 28 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  29. 29 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  30. 30 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  31. 31 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  32. 32 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  33. 33 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  34. 34 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  35. 35 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  36. 36 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  37. 37 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  38. 38 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  39. 39 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  40. 40 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  41. 41 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Κοινωνικός Σύνδεσμος
  42. 42 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « www.olympia.gr
  43. 43 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι « www.olympia.gr
  44. 44 Το Μώλυ » Ξεφτιλισμένοι! Είχαν οι φτωχοί μια τηλεόραση για παρηγοριά και τους την πήραν κι αυτή…
  45. 45 Το Μώλυ » Ο τζίτζικας και η σφήκα, by Αρίστος Δοξιάδης
  46. 46 Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι | Ἀντίβαρο
  47. 47 Oasis Energy Reviews

Leave a Reply




Αρθρογραφος:
Αρίστος Δοξιάδης



Ιστοσελιδα:
Κλικ εδω

Προφιλ:
Διαχειριστής επιχειρηματικών συμμετοχών, επισκέπτης ερευνητής στο πανεπιστήμιο του Warwick, συνεργάτης δράσεων για τον κοινωνικό αποκλεισμό, κοινωνικός παρατηρητής, πατέρας και σύντροφος.

 

Κειμενα με παρομοιο τιτλο