Κατηγοριες

Προσκεκλημενοι Συγγραφεις




ΜΕΧΡΙ τις αρχές της δεκαετίας του ’70, οι ‘ηπειρωτικοί’ φιλόσοφοι της Γαλλίας, της Αυστρίας και της Γερμανίας είχαν, λίγο-πολύ, το μονοπώλιο στην μαρξιανή και μαρξιστική θεωρία. Ωστόσο αυτή η πρωτοκαθεδρία της ηπείρου μετατοπίστηκε δραστικά τα τελευταία 30 χρόνια. Οι δεκαετίες του ’80 και ’90 είδαν μία τεράστια άνθηση στην αγγλοσαξωνική ‘αναλυτική’ προσέγγιση στον μαρξισμό, παράλληλα με την άνοδο στη χρήση λογικών και μαθηματικών εργαλείων σε όλες σχεδόν τις κοινωνικές επιστήμες. Οι αναλυτικοί μαρξιστές απέρριπταν τη διαλεκτική λογική -την οποία θεωρούσαν άχρηστη σοφιστεία που ο Μάρξ κληρονόμησε από τους νεοεγελιανούς- προσυπέγραφαν σχολαστικά την σαφήνεια, και αποσκοπούσαν σε μία συνεκτική και ακριβή ανάλυση κάθε μέρους της θεωρίας του Μάρξ ‘που μπορεί να διασωθεί.’

Γι’αυτό η σχολή του αναλυτικού μαρξισμού αρχικά ονομάστηκε ‘no-bullshit marxism’ (μαρξισμός χωρίς σαχλαμάρες). ((Δεν θα επιχειρήσω να υπερασπιστώ τα επιχειρήματα των αναλυτικών μαρξιστών [κύριοι εκπρόσωποι των οποίων είναι οι G.A. Cohen, John Roemer, Jon Elster, Erik Olin Wright], ή την αναδόμηση του Μάρξ που προτείνουν. Στο κείμενο που ακολουθεί επιχειρώ μόνο μία αναδόμηση κάποιων επιχειρημάτων που έχει καταφέρει να διασώσει η δική μου αναλυτική ανάγνωση του Μάρξ, παράλληλα με την ανάγνωση ορισμένων αναλυτικών μαρξιστών. Επίσης δεν θα με απασχολήσουν ιστορικά ερωτήματα, καθώς -κατά την άποψή μου- ο Μάρξ προκρίνει ένα πολιτικό ιδεώδες πολύ πιο ουσιαστικά φιλελεύθερο και εξισωτικό από από αυτά που έχουμε δει μέχρι σήμερα.))

Ένα από τα ζητήματα που περιπλέκει πολύ την προσπάθεια εκσκαφής ουσιαστικών αξιολογικών πεποιθήσεων στο έργο του Μάρξ είναι η απορριπτική του στάση απέναντι σε κάθε είδους ηθικό επιχείρημα. Ο ίδιος δηλώνει πολύ συχνά (δες, π.χ., τον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, σελ. 339, στην αγγλική έκδοση των Moore και Aveling) οτι οι συναλλαγές στον καπιταλισμό, καθώς και σε προηγούμενες, μη-καπιταλιστικές, μεθόδους παραγωγής, δεν είναι άδικες. Κι’αυτό γιατί, στο βαθμό που ανταποκρίνονται και συνάδουν με τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής, είναι δίκαιες, σε σχέση με αυτές. Ο Μάρξ ωστόσο ξοδεύει ολόκληρα μέρη του Κεφαλαίου (δες, για παράδειγμα, το όγδοο) αναφερόμενος στην κλοπή (Diebstahl) που υφίστανται οι προλετάριοι, καθώς και στην εκμετάλλευση που αυτή η κλοπή συνεπάγεται. Είναι σχεδόν σίγουρο οτι ο Μάρξ ένιωθε ηθικού περιεχομένου αποστροφή για τον καπιταλισμό, αλλά απέτυχε, σε όλο του το έργο, να συνειδητοποιήσει πως η αποστροφή που ένιωθε, και εξέφραζε, ήταν τέτοιου περιεχομένου (Για μία εξαιρετική περίληψη της σχετικής συζήτησης δες αυτό το άρθρο του Norman Geras από το New Left Review).

Εκμετάλλευση

Η εκμετάλλευση προκύπτει, στη μαρξιανή θεωρία, ως αναπόφευκτη συνέπεια των ανισοτήτων που στηρίζει η εκάστοτε οικονομική δομή πριν τον ερχομό του κομμουνισμού. Η οικονομική δομή -η οποία περιλαμβάνει όλες τις σχέσεις ιδιοκτησίας, συναλλαγής, κ.ο.κ., συνοπτικά ‘παραγωγικές σχέσεις’- διαμορφώνεται, σύμφωνα με τον Μάρξ, ανάλογα με το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Σε μία κοινωνία με περιορισμένους πόρους, επιστημονική γνώση και τεχνολογία, οι παραγωγικές δυνάμεις είναι υπανάπτυκτες και, ως εκ τούτου, οι παραγωγικές σχέσεις -δηλαδή οι σχέσεις ουσιαστικής ισχύος ανάμεσα σε ανθρώπους- είναι πρωτόγονες. Μονάχα η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων οδηγεί στον σταδιακό μετασχηματισμό των παραγωγικών σχέσεων. Είναι αυτή η ανάπτυξη που οδηγεί, με μαθηματική ακρίβεια για τον Μάρξ, από τον δούλο της αρχαιότητας στον δουλοπάροικο του φεουδαλισμού, και από εκεί στον προλετάριο του σύγχρονου καπιταλισμού.

Ο Μάρξ θεωρούσε τη μεγαλύτερή του συνεισφορά στην πολιτική οικονομία τη διαπίστωση οτι ο εργάτης δεν πουλά ποτέ την εργασία του, όπως πρέσβευαν οι κλασσικοί οικονομολόγοι της Αγγλίας τον 18ο και 19ο αιώνα. Εκείνο που πουλά είναι η εργασιακή του δύναμη, δηλαδή μία ικανότητα να αναμίξει την εργασία του με κεφάλαιο -τη ‘νεκρή εργασία’ που έχει ενσωματωθεί σε άψυχα μηχανήματα. Η εργασία, λέει ο Μάρξ, όπως το τρέξιμο, η σκέψη, ή η κίνηση, είναι διαδικασίες, και ως τέτοιες δεν μπορούν να πουληθούν. Το μόνο που μπορεί να πουλήσει κάποιος είναι η ικανότητά του να επιδοθεί σε τέτοιου είδους διαδικασίες (ergo εργασιακή δύναμη).

Σε καπιταλιστικές συνθήκες ο εργάτης είναι ‘ελεύθερος’ (τα εισαγωγικά είναι του ίδιου του Μάρξ) να πουλήσει την εργασιακή του δύναμη στον καπιταλιστή. Ο ελεύθερος εργάτης λοιπόν πουλά τη δύναμη αυτή και παίρνει, ως αντάλλαγμα, την αξία αυτής της δύναμης. Ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο καθορίζεται η αξία αυτή ((Εδώ ο Μάρξ εισάγει μία θεωρία η οποία έχει δημιουργήσει τεράστια σύγχυση στην πολιτική οικονομία τα τελευταία 100 χρόνια, και είναι απορίας άξιο πώς τόσοι φιλόσοφοι και οικονομολόγοι την αποδέχτηκαν. Η θεωρία αυτή είναι η εργασιακή θεωρία της αξίας, σύμφωνα με την οποία η αξία [ανταλλαγής] ενός προϊόντος εξαρτάται μόνο από την ποσότητα εργασίας αναγκαία να το αναπαράγει [ο Μάρξ διακρίνει ανάμεσα σε αξίες ανταλλαγής -exchange value (Wert)- και αξίες χρήσης -use value (Gebrauchswert)]. Η ανταλλακτική αξία ενός παπουτσιού ισούται με την ποσότητα που χρειάζεται να για φτιαχτεί ένα παπούτσι, και η αξία της εργασιακής δύναμης ισούται με τη ποσότητα που χρειάζεται για να ‘φτιαχτεί’ ένας άνθρωπος (viz. σίτιση, ένδυση, κλπ.) Από την εργασιακή θεωρία της αξίας συνεπάγεται οτι ο καπιταλιστής μπορεί να πληρώνει πάντα τον εργάτη αξία ίση με αυτή που χρειάζεται για να αναπαραχθεί, ενώ μπορεί παράλληλα να οικειοποιείται το πλεόνασμα (την πλεονάζουσα αξία) υπό τη μορφή κέρδους. Ακόμα κι αν αυτή η θεωρία είναι ψευδής, αν δηλαδή η αξία ενός προϊόντος δεν αντικατοπτρίζει την αναγκαία εργασία, ο καπιταλιστής μπορεί μολαταύτα να εκμεταλλεύεται τον εργαζόμενο. Η εργασιακή θεωρία της αξίας δεν είναι απαραίτητη για να υπάρχει εκμετάλλευση του προλεταριάτου. Για μία γνωστή ανάλυση δες G.A. Cohen (1988), ‘Labour Theory of Value and Exploitation’, από το History, Labour and Freedom, Oxford University Press. Για μία διάσημη ερμηνεία της μαρξιανής θέσης με βάση το νεοκλασσικό υπόδειγμα γενικής ισορροπίας, δες John Roemer (1982), A General Theory of Exploitation and Class, Cambridge University Press.)) ο καπιταλιστής καρπώνεται ένα μέρος της εργασίας ενός τρίτου αφού καταναλώνει περισσότερη εργασία απ’ότι παράγει, ενώ ο εργάτης λιγότερη. Για τον Μάρξ αυτό είναι απαράδεκτο, όχι μόνο επειδή εκφράζει μία ανισότητα υποτέλειας ενός ανθρώπου στη βούληση ενός άλλου, αλλά κυρίως επειδή ο εργάτης δεν έχει επιλογή να μην δουλέψει για κάποιον καπιταλιστή, ενώ ο δεύτερος έχει τη δυνατότητα να αναπτύξει τον εαυτό και τις ικανότητές του όπως επιθυμεί, χωρίς να χρειάζεται να εργαστεί (ή να εργαστεί όπως ο πρώτος). ((Ο Μάρξ διέγνωσε με διαύγεια, σε έντονη αντίθεση με την πολιτική οικονομία της εποχής του, οτι οι κοινωνικές σχέσεις που χαρακτηρίζουν τον καπιταλισμό και τη σχέση καπιταλιστή-εργαζομένου εδράζονται σε μία σχέση υποτέλειας, η οποία είναι εγγενώς άδικη. Η αδικία απορρέει από την αυθαίρετη αρχική ανισότητα στα σύνολα επιλογών καπιταλιστή-προλετάριου. Η ανισότητα μπορεί να είναι άδικη ανεξάρτητα από τη θεωρία αξίας που προσυπογράφει κάποιος (δες την προηγούμενη υποσημείωση).)) Η καπιταλιστική τάξη στερείται, κατ’όνομα και μόνο, ιδιοκτησίας του ίδιου του προλετάριου.

1927-factory-workers.jpg

Μία από τις πιο αμφιλεγόμενες συνέπειες της μαρξιανής θεωρίας εκμετάλλευσης είναι η αρχή της ιδιοκτησίας του εαυτού (και άρα της ιδιοκτησίας της εργασιακής δύναμης). Ο ίδιος ο Μάρξ αναφέρει επανειλημμένα στο Κεφάλαιο οτι η κατανάλωση της εργασίας του προλετάριου από τον καπιταλιστή συνιστά κλοπή. Για να συνιστά κλοπή, η εργασία πρέπει να αποτελεί αυστηρά ιδιοκτησία αυτού που την παράγει: ο εργάτης είναι ο ένας και απόλυτος ιδιοκτήτης του σώματός και των δυνάμεών του -viz. ιδιοκτήτης του εαυτού του. Συνεπώς αν ο Α υποφέρει από τεράστια φυσική, ή κοινωνική δυσχέρεια, δεν δικαιούμαστε να εξαναγκάσουμε τον Β να του εκχωρήσει ένα μέρος της εργασίας του -υπό τη μορφή χρηματικής στήριξης- αφού ο Β είναι ο απόλυτος ιδιοκτήτης της. Δυστυχώς η αρχή της ιδιοκτησίας του εαυτού έρχεται σε σύγκρουση με τη σοσιαλιστική αρχή της διανομής ‘με γνώμονα την ανάγκη’, την οποία προσυπογράφει ο Μάρξ (δες παρακάτω). Συνεπάγεται οτι είτε i) η αρχή της ιδιοκτησίας του εαυτού (και άρα το απόλυτο δικαίωμα ιδιοκτησίας εργασιακής δύναμης), είτε ii) η βασική διανεμητική αρχή του σοσιαλισμού, πρέπει να εγκαταλειφθεί. ((Ο Μάρξ δεν αντιμετωπίζει αυτό το δίλημμα ανάμεσα στις i) και ii), γιατί πρεσβεύει οτι μία ώριμη κομμουνιστική κοινωνία θα απολαμβάνει τέτοια αφθονία πόρων και αγαθών, που θα είναι πρακτικά αδύνατη μια τέτοια σύγκρουση συμφερόντων. Αυτή η υπεραισιοδοξία του Μάρξ σε σχέση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αποδείχτηκε αδικαιολόγητη. Για μία εκτενή πραγματεία της μαρξιανής θέσης σε σχέση με την ιδιοκτησία του εαυτού και τον κομμουνισμό, δες G.A. Cohen (1995), Self-Ownership, Freedom and Equality, Oxford University Press.))

Φετιχισμός και Αποξένωση

Φετιχισμός είναι, για τον Μάρξ, η απόδοση ιδιοτήτων σε αντικείμενα που δεν τις έχουν. Αν αποδίδω σε ένα τσίγκινο φλυτζάνι μαγικές ιδιότητες, τότε είμαι φετιχιστής σε σχέση με το φλυτζάνι. Στα μαρξιανά κείμενα τα πιο επιφανή αντικείμενα φετιχισμού είναι τα εμπορεύσιμα αγαθά (Ware – commodities) και το κεφάλαιο. Τα εμπορεύσιμα αγαθά έχουν πράγματι ανταλλακτική αξία -μία ντομάτα με δύο πατάτες, τρείς κόκκορες με μία αλεπού, κ.ο.κ.- αλλά η αγορά δίνει την ψευδαίσθηση οτι η ανταλλακτική αυτή αξία απορρέει από τις εγγενείς ιδιότητες των αγαθών. Κι’αυτό είναι ψευδές, γιατί η ανταλλακτική τους αξία εξαρτάται από μία μορφή κοινωνικής σχέσης, viz. την αγορά. Κάτι παρόμοιο ισχύει για το κεφάλαιο: το παραγωγικό κεφάλαιο μοιάζει σαν να μπορεί να παράγει αγαθά αυτόνομα, ενώ χρειάζεται εργατική δύναμη για να το κάνει. Ο εργάτης σε ένα καπιταλιστικό καθεστώς μοιάζει, για τον Μάρξ -και για τον Τσάρλι Τσάπλιν- σαν εξάρτημα της μηχανής, αντί να μοιάζει η μηχανή εξάρτημα μιας ανθρώπινης λειτουργίας, που είναι και η αλήθεια. Το πιο απλό παράδειγμα φετιχισμού είναι το χρήμα, το οποίο, σύμφωνα με τον Μάρξ δεν είναι πράγμα, αλλά η κατά Μάρξ ‘αντικειμενοποίηση κοινωνικών σχέσεων’. Οι κοινωνικές αυτές σχέσεις επιτρέπουν μία διανομή ελευθεριών -δηλαδή απουσίας παρεμβολής για εκείνους που έχουν χρήματα στη διάθεσή τους- και ανελευθεριών -δηλαδή παρουσίας παρεμβολής για εκείνους που δεν έχουν χρήματα.

Η μαρξιανή πραγματεία του φετιχισμού οδηγεί, λίγο ως πολύ αυτόματα, στην έννοια της αλλοτρίωσης, ή αποξένωσης (Entäusserung και μερικές φορές Entfremdung) των ανθρώπων από τον εαυτό τους, τις ικανότητές τους, αλλά και από τα αντικείμενα που δημιουργούν με την εργασία τους. Η καπιταλιστική οικονομία αναδιαμορφώνει ριζικά την παραδοσιακή ζωή των ανθρώπων, γκρεμίζει τα παραδοσιακά είδη οργάνωσης και ανταλλαγής αγαθών, και τα αντικαθιστά με την αγορά. Αντίθετα με τη φεουδαρχία, στην οποία οι δουλοπάροικοι έχουν πρόσβαση σε (μέρος από) αγαθά που δημιουργούν, η αγορά αποστασιοποιεί τα αντικείμενα της παραγωγής από τον παραγωγό. Οι εργάτες έρχονται σε επαφή χωρίς την διαμεσολάβηση παραδοσιακών ανθρώπινων σχέσεων, μέσω της αγοράς, και παύουν να βλέπουν σε μέρος του προϊόντος που δημιουργούν έναν ‘καθρέφτη του εαυτού τους’. Παύουν να αναγνωρίζουν στον εξωτερικό κόσμο που έχουν διαμορφώσει το δικό τους αποτύπωμα, και αποξενώνονται από τις ίδιες τους τις δυνάμεις. Κι ούτε μπορούν να επιλέξουν τί είδους αγαθά θα δημιουργήσουν, ή πώς θα τα διαμορφώσουν, γιατί δεν τους πέφτει λόγος.

Έτσι λοιπόν, λόγω της αγοράς, ο εργάτης δεν αναγνωρίζει το σημάδι που αφήνει στον εξωτερικό κόσμο, στα αντικείμενα της δημιουργικότητάς του, και άρα αποξενώνεται από αυτά όσο αποξενώνεται από τον ίδιο του τον εαυτό (σε έντονη αντίθεση με τον καπιταλιστή). Ο Μάρξ έχει προσφέρει ορισμένες ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για την αποξένωση στις πρώιμες του ‘Θέσεις για τον Φόυερμπαχ’ -απ’όπου προέρχεται η διάσημη ρήση “οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει τον κόσμο, ο σκοπός όμως είναι να τον αλλάξουμε”, η οποία συνήθως ερμηνεύεται, μάλλον λανθασμένα, ως προτροπή για εγκατάλειψη της ερμηνευτικής διαδικασίας- καθώς και στα φιλοσοφικά κείμενα του 1844 . ((Για μία πολύ καλή πραγματεία των πρώιμων έργων του Μάρξ, δές David Leopold (2007), The Young Karl Marx: German Philosophy, Modern Politics, and Human Flourishing, Cambridge University Press.))

Αυτοεκπλήρωση

Ο Μάρξ δεν ήταν ηθικός φιλόσοφος. Αυτό ευθύνεται, σε μεγάλο βαθμό, για την ανικανότητά του -και την έλλειψη υπομονής του- να αρθρώσει ένα ολοκληρωμένο ηθικό ιδεώδες για το περιεχόμενο της ευτοπίας που αποτελεί ο κομμουνισμός.

Ο Μάρξ δεν ήταν ηθικός φιλόσοφος. Αυτό ευθύνεται, σε μεγάλο βαθμό, για την ανικανότητά του -και την έλλειψη υπομονής του- να αρθρώσει ένα ολοκληρωμένο ηθικό ιδεώδες για το περιεχόμενο της ευτοπίας που αποτελεί ο κομμουνισμός. Για τον Μάρξ ο κομμουνισμός είναι αναπόφευκτος, αφού είναι αναπόφευκτη η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στο σημείο που η υλική διαδικασία της παραγωγής χάνει τη ‘μίζερη και ανταγωνιστική της μορφή.’ Και όταν καταστεί δυνατό, λόγω της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, να ικανοποιούνται οι ανάγκες όλων χωρίς απαίτηση για εργασία και ανταγωνισμό, το μόνο που υπάρχει θα είναι μια εθελούσια οργάνωση με ‘ελεύθερη ανάπτυξη της ατομικότητας.’ (Δες Grundrisse, σελ. 706 και passim). Ο Μάρξ δεν είναι κολλεκτιβιστής, και δεν θυσιάζει την ατομικότητα στο σύνολο, όπως διατείνονται μερικοί: η κομμουνιστική ουτοπία έχει ως μονάδα ηθικής μέριμνας την απελευθέρωση του ατόμου από μια καταπιεστική κοινωνική μορφή (Soziale Form). Η τάξη της κομμουνιστικής κοινωνίας είναι αυθόρμητη, γιατί, μονάχα εντός αυτής, η κοινωνική μορφή -δηλαδή το άθροισμα των δομών που καθορίζουν τις σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους- παύει να περιορίζει την ελεύθερη ανάπτυξη του ατόμου. Παράλληλα, η ανταλλακτική αξία παύει να υποσκελίζει την χρηστική αξία και τα αγαθά ανταλλάσονται μονάχα με γνώμονα την ικανότητά τους να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες. Η μετάβαση από τον υποσκελισμό της χρηστικής αξίας -δηλαδή της ικανότητας ικανοποίησης αναγκών- στην ανταλλακτική -αγοραία- αξία, σε ένα καθεστώς ‘αποεμπορευματοποίησης΄, δηλαδή απεξάρτησης της ικανοποίησης των αναγκών από την αγορά, χαρακτηρίζει το μεταβατικό στάδιο από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό.

Μόνο σε ένα σοσιαλιστικό καθεστώς είναι δυνατό, για τον Μάρξ, να ευοδωθεί η ‘ελεύθερη ανάπτυξη της [ανθρώπινης] ατομικότητας.’ Ο σοσιαλισμός είναι αναγκαία συνθήκη για μια τέτοια ανάπτυξη, αφού μόνο σε αυτόν ο άνθρωπος έχει πρόσβαση, και επίλογη πάνω, στα αντικείμενα που δημιουργεί, αντικειμενοποιώντας παράλληλα τα ταλέντα και ικανότητές του σε ένα κομμάτι του εξωτερικού κόσμου. Όμως τί είναι ο σοσιαλισμός για τον Μάρξ, και ποιά η σχέση του με τον κομμουνισμό;

Δικαιοσύνη: η Μαρξιανή Μορφή της Ισότητας

Στο πρώτο μέρος της Κριτικής του Προγράμματος της Γκότα (ΠΓ), ο Μάρξ αναφέρεται στην πρώτη φάση του κομμουνισμού. Αυτή είναι η φάση του κομμουνισμού

‘όχι όπως έχει αναπτυχθεί στα δικά του θεμέλια, αλλά, αντιθέτως, όπως ξεπροβάλλει από την καπιταλιστική κοινωνία, δηλαδή, από κάθε άποψη, οικονομικά, ηθικά και διανοητικά, σημαδεμένη από την παλιά κοινωνία από της οποίας τα σπλάχνα αναδύεται. Έτσι λοιπόν, ο εκάστοτε παραγωγός απολαμβάνει από την κοινότητα […] όσο συνεισφέρει. Εκείνο που συνεισφέρει είναι η μονάδα της εργασίας του.’ (ΠΓ, Μέρος Πρώτο)

Σε αυτή τη φάση όλα τα μέσα παραγωγής έχουν περιέλθει στην κατοχή των εργαζομένων -ή του κράτους που τους αντιπροσωπεύει. Ως εκ τούτου έχουν εξαλειφθεί όλες οι ατομικές διαφορές στην ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, και κανείς (τουλάχιστον αρχικά) δεν καταναλώνει περισσότερη εργασία απ’οτι παράγει. Η αδικία της διαφορικής πρόσβασης στο κεφάλαιο, οργιαστική ως μπορεί να ήταν στο καπιταλιστικό και προ-σοσιαλιστικό καθεστώς, ανακαλείται. Σε ό,τι ακολουθεί θα αποκαλώ το στάδιο πρίν την πλήρη συνειδητοποίηση του κομμουνισμού ‘σοσιαλισμό’, όχι επειδή συνάδει τόσο με το κείμενο του Μάρξ, αλλά κυρίως επειδή ένα καθεστώς χωρίς ιδιωτική ιδιοκτησία κεφαλαίου είναι ‘σοσιαλιστικό’ στο βαθμό που το κεφάλαιο ανήκει εξ’ίσου σε όλους.

Τι διακρίνει τον σοσιαλισμό από τον κομμουνισμό; Οι σχέσεις παραγωγής έχουν αλλάξει, σε συμφωνία με την τρομακτική άνοδο των παραγωγικών δυνάμεων, και πλέον προκρίνουν την κοινή ιδιοκτησία των παραγωγικών πόρων. Ο κάθε άνθρωπος καταναλώνει το ίδιο κεφάλαιο με κάθε άλλον και όλοι είναι, λίγο ως πολύ, αφέντες της μοίρας τους. Ωστόσο, πριν τον ερχομό του κομμουνισμού, η σχέση του ατόμου με τον συνάνθρωπό του είναι ακόμα δούναι και λαβείν: ‘Έτσι λοιπόν, ο εκάστοτε παραγωγός απολαμβάνει από την κοινότητα […] όσο συνεισφέρει.’ Αυτή η αμφιλεγόμενη σχέση ανθρώπου με άνθρωπο που διακήρυξαν οι κλασσικοί οικονομολόγοι, σύμφωνα με την οποία κανείς δικαιούται μόνο όσο μπορεί να προσφέρει, διατηρείται στον σοσιαλισμό. Κι αυτή η σχέση είναι μία παραδοσιακά bourgeois σχέση, ή τουλάχιστον μία σχέση που συντηρείται και πριμοδοτείται από bourgeois καθεστώτα και ιδεολογίες. Κατά τον Μάρξ αυτή η σχέση είναι αξιοκατάκριτη και πρέπει να ανατραπεί. Εδώ έρχεται η διάσημη του διακήρυξη:

‘Από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του.’ (ΠΓ, Μέρος Πρώτο)

Τι ακριβώς εννοεί; Λίγο παρακάτω γράφει:

‘Ένα ίσο δικαίωμα είναι ένα άνισο δικαίωμα για άνιση εργασία. Δεν αναγνωρίζει ταξικές διαφορές, αφού ο καθένας είναι εργάτης, όπως όλοι οι άλλοι. Ωστόσο αναγνωρίζει σιωπηρά τα άνισα ατομικά προσόντα, και ως εκ τούτου την παραγωγική ικανότητα, σαν φυσικό προνόμιο.’

Για τον Μάρξ, η μετάβαση από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό, πολύ απλά, δεν είναι αρκετή. Ο σοσιαλισμός φυσικά είναι ένα σημαντικό βήμα προς τα εμπρός: δεν είναι λίγο να αλλάξει άρδην ο σχηματισμός και η διάταξη των παραγωγικών σχέσεων. Όλες οι κοινωνικές αδικίες που ενσωματώνονται στην διαφορική ιδιοκτησία κεφαλαίου εξαλείφονται, και όλοι οι άνθρωποι αποκτούν γνήσιες ίσες ευκαιρίες να αναζητήσουν την δική τους αντίληψη του αγαθού. Ωστόσο κάτι λείπει: οι αδικίες της φυσικής λοτταρίας, όπως θα έλεγε ο Rawls, συντηρούνται και εκθειάζονται στο καινούριο σύστημα. Η bourgeois δούναι-και-λαβείν αντίληψη της δικαιοσύνης συνεχίζει να κυβερνά τις τύχες των ανθρώπων.

Τί χρειάζεται; Η απάντηση -κατά Μάρξ- είναι (σχεδόν) σαφής. Χρειάζεται μία νέα τάξη πραγμάτων που θα ‘σώσει τον άνθρωπο από τη βαρβαρότητα’ η οποία θα πάψει να ‘αναγνωρίζει σιωπηρά τα άνισα ατομικά προσόντα [και ως εκ τούτου την, αναπόφευκτα άνιση, παραγωγική ικανότητα – Nικ.B.] σαν φυσικό προνόμιο.’ Οτι ο Α γεννήθηκε με καλύτερη εμφάνιση από τον Β, ή οτι ο Γ γεννήθηκε με μεγαλύτερο IQ από τον Δ δεν τους καθιστά δικαιούχους των προνομίων που απορρέουν από αυτά τα χαρακτηριστικά. Και είναι μεγάλη αδικία που ένας άνθρωπος περνά όλη του τη ζωή στη μιζέρια επειδή είχε ένα ‘λάθος’ γονίδιο, ή που ένας άλλος περνά τη ζωή του κατάκοιτος επειδή τον χτύπησε κεραυνός. H αδικία που αντιπροσωπεύουν αυτά τα καθεστώτα είναι bourgeois αδίκια, την οποία ένα εξισωτικό, ανθρωπιστικό ήθος οφείλει να περιορίσει, σε εύλογα πλαίσια.

Ο κατά Μάρξ σοσιαλισμός είναι υπερβολικά άδικος -μολονότι ο ίδιος ο Μάρξ δεν αποκαλύπτει ρητά οτι πιστεύει κάτι τέτοιο- γιατί επιχειρεί να εξαλείψει μόνο την κοινωνική αδικία που υφίστανται οι εργάτες από την άνιση διανομή (και κατανάλωση) κεφαλαίου. Την αδικία της ανισότητας των φυσικών προνομίων, την φυσική αδικία, μπορεί να την περιορίσει, για τον Μάρξ, μόνο ένα καθεστώς το οποίο θα έχει εγκαταλείψει, έμμεσα ή άμεσα, την bourgeois αντίληψη ‘δικαιούσαι να πάρεις μόνο ό,τι συνεισέφερες’.

Αντί Επιλόγου

Πολλές από τις μαρξιανές εμπειρικές πεποιθήσεις έχουν σήμερα διαψευστεί. Ο Μάρξ είχε υπερτιμήσει την ικανότητα του καπιταλισμού να οδηγήσει σε ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τουλάχιστον στο βαθμό που να εξαλειφθεί κάθε μορφή ανεπάρκειας αγαθών ή πόρων. Είχε παράλληλα υποτιμήσει την ικανότητα του καπιταλισμού να προσαρμόζεται σε διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες και να διασπά την ενότητα του εργατικού κινήματος -της ‘μαίας’ της ιστορικής εξέλιξης. Ο ίδιος ο Μάρξ πρέσβευε οτι οποιαδήποτε προσπάθεια εγκαθίδρυσης σοσιαλισμού ή κομμουνισμού σε μια χώρα -τουλάχιστον χωρίς να συνοδεύεται από παγκόσμια επανάσταση- κατά πάσα πιθανότητα θα οδηγήσει στη χειρότερη μορφή τυραννίας (δες, για παράδειγμα, σελ. 45-6 της Γερμανικής Ιδεολογίας, στη μετάφραση του Arthur). Όπερ και έγινε, με την άνοδο του σταλινισμού στην ΕΣΣΔ, και του μαοϊσμού στην Κίνα.

Ωστόσο οι περισσότερες ηθικοπολιτικές ενοράσεις του Μάρξ έχουν αντέξει σε βάθος χρόνου, αναδεικνύοντας συνάμα τη σημασία της αδικίας που εκπροσωπεί ο καπιταλισμός, και το βάθος της αδικίας αυτής. Μόλις τα τελευταία 20 χρόνια έχουμε αρχίσει να καταλαβαίνουμε καλύτερα την πολιτική θεωρία του, απαλλαγμένοι από κομματικές γραμμές και μεροληπτικές ιδεοληψίες. Το κείμενο επιχείρησε να αναδείξει σε συντομία λίγες μόνο πτυχές αυτού του πολύ πλούσιου έργου.

Μια παλαιότερη έκδοση του άρθρου δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cogito 07

Αξιολογηση:

52 Responses to “Μάρξ και Δικαιοσύνη”

  1. 1 Σωτηρης Γεωργανας

    Επιτελους βρηκα λιγο χρονο να γραψω, συγγνωμη για την καθυστερηση. Ξεκινω με αποριες:

    Ο ίδιος δηλώνει πολύ συχνά […] οτι οι συναλλαγές στον καπιταλισμό, καθώς και σε προηγούμενες, μη-καπιταλιστικές, μεθόδους παραγωγής, δεν είναι άδικες.

    δηλαδη? λεει οτι το συστημα ειναι αδικο, αλλα δεδομενου ενος συστηματος εγω δεν αδικω κανενων προσωπικα, οταν πχ συναλλασομαι στην ελευθερη αγορα?

    Μονάχα η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων οδηγεί στον σταδιακό μετασχηματισμό των παραγωγικών σχέσεων. Είναι αυτή η ανάπτυξη που οδηγεί, με μαθηματική ακρίβεια για τον Μάρξ, από τον δούλο της αρχαιότητας στον δουλοπάροικο του φεουδαλισμού, και από εκεί στον προλετάριο του σύγχρονου καπιταλισμού.

    εννοεις του καπιταλισμου επι Μαρξ φανταζομαι. Να συνεχισω εδω καπως την πορεια, λεγοντας οτι ο προλεταριος του 1850 εγινε σημερα στελεχος επιχειρησης και καλοπληρωμενος? Για ποια εκμεταλλευση μιλαμε οταν συχνα, σε καποια επαγγελματα, η ανεργια ειναι τοσο χαμηλη που οι εταιρειες κυνηγανε στελεχη με το τουφεκι? (κυριολεκτικα, δες πχ αυτο)

    ο εργάτης δεν πουλά ποτέ την εργασία του, όπως πρέσβευαν οι κλασσικοί οικονομολόγοι της Αγγλίας τον 18ο και 19ο αιώνα. Εκείνο που πουλά είναι η εργασιακή του δύναμη, δηλαδή μία ικανότητα να αναμίξει την εργασία του με κεφάλαιο

    ειναι η εργασιακη δυναμη αυτο που λεμε σημερα ανθρωπινο κεφαλαιο δηλαδη?

    ο καπιταλιστής καρπώνεται ένα μέρος της εργασίας ενός τρίτου αφού καταναλώνει περισσότερη εργασία απ’ότι παράγει, ενώ ο εργάτης λιγότερη

    ωπα μισο λεπτο. δεν ειπαμε οτι δεν μετραει η εργασια ως ωρες εργασιας ας πουμε, αλλα η εργασιακη δυναμη? Παμε στο κλασικο παραδειγμα του Ροβινσωνα Κρουσου: Αν εγω ο Ροβισνωνας εχω τεραστια εργασιακη δυναμη (τουτεστιν ενα τρελο μυαλο) και φτιαξω ενα μηχανημα που καθαριζει 100 καρυδες σε 1 λεπτο και βαλω τον Παρασκευα να το δουλευει, τον κλεβω αν του δινω μονο 10 καρυδες μισθο?

    εχω πολλες ερωτησεις ακομα βεβαια, αλλα ας παρουμε πρωτα αυτες για να υπαρχει μια σειρα.

    ΥΓ αυτο το κειμενο πρεπει να ειναι το κειμενο με τις περισσοτερες αναγνωσεις και προς το παρον τα λιγοτερα σχολια! Γιατι φοβαται ο κοσμος τον Νικολα? Να κανω ισως μια ευθεια προταση: η αναΜορφωση θελει να προωθει τον διαλογο. Αν εχετε κατι να πειτε εντος θεματος, μην φοβαστε, πειτε το! Ολο και κατι μπορει να προσφερει μια απορια ή παρατηρηση…

  2. 2 Νικόλας

    Σωτήρη, γράφεις

    ‘δηλαδη? λεει οτι το συστημα ειναι αδικο, αλλα δεδομενου ενος συστηματος εγω δεν αδικω κανενων προσωπικα, οταν πχ συναλλασομαι στην ελευθερη αγορα?’

    Ο Μάρξ φαίνεται, μερικές φορές, να προσυπογράφει την άποψη οτι ηθικού περιεχομένου πεποιθήσεις (όπως αυτή της ελευθερίας, της αδικίας, της αξιοπρέπειας, κλπ.) αποτελούν μέρος της άρχουσας ιδεολογίας της εκάστοτε κοινωνίας. Αυτή η άρχουσα ιδεολογία χρησιμεύει σταθερά για τη δικαιολόγηση των υφιστάμενων σχέσεων παραγωγής (ως κομμάτι της υπερδομής της εκάστοτε κοινωνίας). Συνεπάγεται, για τον Μάρξ, οτι οι ηθικές πεποιθήσεις δεν έχουν στέρεη επιστημολογική βάση.

    Ωστόσο αυτή η πεποίθηση βρίσκεται σε προφανή ένταση με την ηθική αποστροφή εναντίον του καπιταλισμού που εκφράζει ο Μάρξ, λίγο πολύ, σε όλο του το έργο (viz. στο όγδοο μέρος του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, στα πρώιμα (προ-1845) κείμενά του και σποραδικά στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου). Νομίζω οτι η εξής φράση του G.A. Cohen προσφέρει την πιο εύλογη ερμηνεία: ‘ο Μάρξ πίστευε οτι ο καπιταλισμός είναι άδικος, αλλά δεν πίστευε οτι το πίστευε.’ (από review του βιβλίου του Allen Wood Karl Marx στο περιοδικό Mind).

    ‘Για ποια εκμεταλλευση μιλαμε οταν συχνα, σε καποια επαγγελματα, η ανεργια ειναι τοσο χαμηλη που οι εταιρειες κυνηγανε στελεχη με το τουφεκι?’

    Αφ’ενός όσο υπάρχει ανεργία, η απειλή της απόλυσης δεν είναι και η πιο ευχάριστη. Εντούτοις η θέση του Μάρξ δεν εξαρτάται από την ύπαρξη, ή μη, ανεργίας. Εξαρτάται κυρίως από την ύπαρξη ανισοτήτων πρόσβασης στα μέσα παραγωγής (και σε όλες τις μορφές φυσικού κεφαλαίου). Οτι κάποιος βγάζει έναν καλό μισθό και ζει αξιοπρεπώς δεν σημαίνει οτι δεν τον εκμεταλλεύονται, ή οτι η σχέση (υποτέλειας) που εκφράζεται συνήθως στην εργασιακή συναλλαγή δεν είναι άδικη.

    Δες το τελευταίο μέρος του κειμένου για μία -κάπως χονδροειδή- υπεράσπιση αυτού του ισχυρισμού.

    Αυτή

    ‘ειναι η εργασιακη δυναμη αυτο που λεμε σημερα ανθρωπινο κεφαλαιο δηλαδη?’

    είναι καλή ερώτηση, και δεν είμαι σίγουρος τι θα έλεγε ο Μάρξ. Σήμερα χρησιμοποιούμε την έννοια ‘ανθρώπινο κεφάλαιο’ για να εκφράσουμε όχι μόνο την ικανότητα διαμόρφωσης του εξωτερικού κόσμου (με φυσικό ή νοητικό τρόπο), αλλά και την παιδεία, γνώση και ιδεές που ενσωματώνονται σε αυτή. Το πρόβλημα είναι πως, για τον Μάρξ, η έννοια του ‘κεφαλαίου’ έχει αρνητική χροιά, αφού αντιπροσωπεύει μία αξία (χρήσης) που έχει κύριο σκοπό το κέρδος.

    ‘Αν εγω ο Ροβισνωνας εχω τεραστια εργασιακη δυναμη (τουτεστιν ενα τρελο μυαλο) και φτιαξω ενα μηχανημα που καθαριζει 100 καρυδες σε 1 λεπτο και βαλω τον Παρασκευα να το δουλευει, τον κλεβω αν του δινω μονο 10 καρυδες μισθο?’

    Στη μαρξιανή θεωρία (και σε πολλή μαρξιστική θεωρία) αυτή είναι συνήθως σχέση εκμετάλλευσης, αλλά πρέπει να ξέρουμε πόση αξία παράγει ο Παρασκευάς. Για τον Μάρξ ο (καπιταλιστής) Ροβινσώνας θα πληρώνει τον Παρασκευά το αντίτιμο της εργασίας που είναι αναγκαία να τον αναπαράγει (για παράδειγμα 10 καρύδες/λεπτό), και θα αποκομίζει από αυτόν πολύ μεγαλύτερη αξία (λ.χ. 50 καρύδες/λεπτό).

    Ωστόσο η θεωρία εκμετάλλευσης του Μάρξ εδράζεται στην εργασιακή θεωρία της αξίας, η οποία είναι παρωχημένη και εντελώς αδικαιολόγητη. Αλλά αυτό δεν σημαίνει οτι δεν υπάρχει η εκμετάλλευση που διέγνωσε Ο Μάρξ (δες τη δεύτερη υποσημείωση του κειμένου). Ακόμα κι αν ο Παρασκευάς εργάζεται οικειοθελώς για τον Ροβινσώνα, είναι άδικο να αποκομίζει μεγαλύτερα οφέλη από αυτόν επειδή ο Ροβινσώνας είναι πιο τυχερός, ή πιο έξυπνος (το δεύτερο συνεπάγεται το πρώτο αλλά όχι τούμπαλιν) -εκτός αν ο Παρασκευάς έχει στην ιδιοκτησία του χουρμάδες που του αποδίδουν 40 καρύδες ανά λεπτό. Μία τέτοια υπεράσπιση του Μάρξ είναι, νομίζω, πέρα για πέρα εύλογη (ανέξάρτητα από το πόσο συμφωνεί κάποιος).

    Υ.Γ. Λες να φταίει η φωτογραφία;

  3. 3 Σωτηρης Γεωργανας

    ‘ο Μάρξ πίστευε οτι ο καπιταλισμός είναι άδικος, αλλά δεν πίστευε οτι το πίστευε.’ (από review του βιβλίου του Allen Wood

    μηπως ηταν του Woody Allen? :-)

    δεν ειμαι σιγουρος οτι καταλαβαινω. ο Μαρξ δηλαδη θεωρουσε οτι δεν υπαρχει αντικειμενικη ηθικη, παρα μονη η ηθικη της εκαστοτε υπαρχουσας ταξης? Αλλα τελοσπαντων εσυ σιγουρα πιστευεις οτι ο καπιταλισμος ειναι αδικος, οποτε ας μπουμε λιγο πιο μεσα σε αυτο.

    Αφ’ενός όσο υπάρχει ανεργία, η απειλή της απόλυσης δεν είναι και η πιο ευχάριστη. Εντούτοις η θέση του Μάρξ δεν εξαρτάται από την ύπαρξη, ή μη, ανεργίας.

    Εδω υπαρχει μια γενικευμενη παρανοηση. Σε συνθηκες χαμηλης ανεργιας δεν υπαρχει ασυμμετρια μεταξυ εργοδοτη και εργαζομενου, και οι δυο κινδυνευουν απο την διαλυση της σχεσης εργασιας τους. Γιατι οταν η ανεργια ειναι χαμηλη υπαρχουν τοσο ατομο που αναζητουν εργασια οσο εργοδοτες που αναζητουν εργαζομενους και προσφερουν εργασια. Σε ολες τις οικονομιες υπαρχουν ταυτοχρονα ανεργοι και κενες θεσεις εργασιας! Γιαυτο δεν καταλαβαινω γιατι μιλαμε για εκμεταλλευση.

    Εξαρτάται κυρίως από την ύπαρξη ανισοτήτων πρόσβασης στα μέσα παραγωγής (και σε όλες τις μορφές φυσικού κεφαλαίου).

    ε ρε νικολα, αυτο και αν εχει ξεπεραστει. Με εναν ΗΥ των 500 ευρω μπορεις να φτιαξεις επιχειρηση εκατομμυριων ευρω. Οι μεγαλες ανισοτητες σημερα δεν ειναι στην προσβαση στα μεσα παραγωγης, με την εννοια του εργοστασιου, γιατι αυτα δεν ανηκουν σε κανεναν πια, ειναι ιδιοκτησια ανωνυμων εταιρειων. Οι ανισοτητες ειναι μαλλον στην εκπαιδευση, γνωση, πληροφορια, ανθρωπινο κεφαλαιο δηλαδη.

    Τωρα η υποσημειωση σου παραπεμπει σε βιβλια που μαλλον ειναι δυσκολο να διαβασω συντομα, οποτε δεν ριχνεις μια περιληψη?

    Το πρόβλημα είναι πως, για τον Μάρξ, η έννοια του ‘κεφαλαίου’ έχει αρνητική χροιά, αφού αντιπροσωπεύει μία αξία (χρήσης) που έχει κύριο σκοπό το κέρδος.

    θα ισχυριζομουν οτι το μεγαλυτερο κινητρο για την δημιουργια ανθρωπινου κεφαλαιου ειναι ακριβως το κερδος. Γιατι μπορει να εισαι μεγαλο ταλεντο στο μπασκετ, αλλα δεν θα εκανες προπονηση οσο εκανε ο Τζορνταν αν δεν σε πληρωναν και αναλογα. Παρομοιως, σχεδον καθε υψηλων επιδοσεων επαγγελματιας, απο επενδυτικη τραπεζικη μεχρι πλαστικη χειρουργικη, χτιζει συνεχως τις ικανοτητες του επειδη περιμενει κερδος απο αυτο.

    Ακόμα κι αν ο Παρασκευάς εργάζεται οικειοθελώς για τον Ροβινσώνα, είναι άδικο να αποκομίζει μεγαλύτερα οφέλη από αυτόν επειδή ο Ροβινσώνας είναι πιο τυχερός, ή πιο έξυπνος (το δεύτερο συνεπάγεται το πρώτο αλλά όχι τούμπαλιν) -εκτός αν ο Παρασκευάς έχει στην ιδιοκτησία του χουρμάδες που του αποδίδουν 40 καρύδες ανά λεπτό.

    φανταζομαι το προβλημα ειναι να ξεχωρισες τα πολυπλοκα εφεκτ που εμπεριεχονται σε καθε πραγματικη κατασταση. Οπως μολις ειπα, δεν φτανει να εισαι εξυπνος ή ταλεντο, πρεπει να το καλλιεργεις και να δουλευεις σαν σκυλι. Γιαυτο ας ξεχασουμε τον τυχερο Ροβινσωνα που η μηχανη του επεσε στο κεφαλι 9κατι φανερα αδικο) και ας παρουμε τον εξυπνο Ροβινσωνα που εμεινε ξαγρυπνος 70 νυχτες για να φτιαξει την μηχανη. Δικαιουται ο Παρασκευας να παιζει τον αδικημενο επειδη ο Ροβινσωνας τον πληρωνει μονο 10 καρυδες το λεπτο (περισσοτερες απο την 1 που εβγαζε πριν αλλα σαφως λιγοτερες απο τις 100 που βγαινουν απο το εργοστασιο)?
    Το παραδειγμα δεν στερειται ουσιας, ξαναλεω, οι σημερινες ανισοτητες στον δυτικο κοσμο εχουν κυριως να κανουν με ατομα που εριξαν εγκαιρως πολυ χρονο και χρημα για να γινουν παραγωγικοι εναντιον άλλων που για διαφορους λογους δεν το εκαναν. (ελπιζω να ερθει συντομα ολοκληρωμενο αρθρο σχετικα).

    ΥΓ εγω σου ειπα να βαλεις την αλλη φωτογραφια στην παραλια με τις χιλιαδες μαυρισμενες θαυμαστριες :-)

  4. 4 Νικόλας

    ‘ο Μαρξ δηλαδη θεωρουσε οτι δεν υπαρχει αντικειμενικη ηθικη, παρα μονη η ηθικη της εκαστοτε υπαρχουσας ταξης?’

    Όχι ακριβώς: πίστευε οτι το κακό με τον καπιταλισμό είναι η αδικία του (εξού και οι ανάφορές στην ‘κλοπή’ στο Κεφάλαιο), αλλά δεν πίστευε οτι πίστευε οτι το κακό με τον καπιταλισμό είναι η αδικία του.

    Εδώ

    ‘Σε συνθηκες χαμηλης ανεργιας δεν υπαρχει ασυμμετρια μεταξυ εργοδοτη και εργαζομενου, και οι δυο κινδυνευουν απο την διαλυση της σχεσης εργασιας τους.’

    υπάρχει μία ασάφεια, για την οποία ευθύνεται μάλλον το προηγούμενο σχόλιό μου. Με τον ‘εργοδότη’ εννοώ τον καπιταλιστή, δηλαδή αυτόν που έχει να πουλήσει κάτι πέραν της εργασίας του για να ζήσει -σε αντίθεση με τον προλετάριο που δεν έχει. Η αδικία βρίσκεται, μεταξύ άλλων, σε αυτή την άδικη ανισότητα ανάμεσα στον καπιταλιστή και τον προλετάριο.

    Φυσικά μπορεί να μεσολαβούν άλλες αδικίες, όπως λ.χ. οτι ο εργοδότης σου, αν και όχι καπιταλιστής -δεν του ανήκει η επιχείρηση- βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση από καθαρή τύχη (λόγω γνωριμιών, ή πλουσιότερων γονέων, κ.ο.κ.) ή από άλλα (άδικα) αίτια.

    ‘Γιαυτο δεν καταλαβαινω γιατι μιλαμε για εκμεταλλευση.’

    Στις περισσότερες συναφείς θεωρίες (λ.χ. στου Cohen ή του Roemer), υπάρχει εκμετάλλευση αν και μόνο αν ο Α χρησιμοποιεί μία (ηθικά αυθαίρετη) ανισότητα, όπως για παράδειγμα την καλύτερη πρόσβαση σε παιδεία που είχε ως παιδί, για να ωφεληθεί σε σχέση με τον Β (o οποίος έχει εργαστεί εξίσου με τον Α στη ζωή του). Η αδικία μπορεί να επιγίγνεται με ή χωρίς την πρόθεση του Α να την προκαλέσει.

    Αυτό

    ‘Οι μεγαλες ανισοτητες σημερα δεν ειναι στην προσβαση στα μεσα παραγωγης, με την εννοια του εργοστασιου, γιατι αυτα δεν ανηκουν σε κανεναν πια, ειναι ιδιοκτησια ανωνυμων εταιρειων. Οι ανισοτητες ειναι μαλλον στην εκπαιδευση, γνωση, πληροφορια, ανθρωπινο κεφαλαιο δηλαδη.’

    δεν είναι αλήθεια: ο Gates και ο Murdoch έχουν πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής: σκέψου μόνο οτι εγώ κι εσύ έχουμε ουσιαστική πρόσβαση μόνο στην εργασία μας, ενώ εκείνοι στην εργασία χιλιάδων, και σε κεφάλαιο ανυπολόγιστης αξίας.

    Αλλά ακόμα κι αν έχεις δίκιο για το ανθρώπινο κεφάλαιο, αρκεί να πούμε οτι αυτό είναι άλλος ένας -εξαιρετικά σημαντικός- παραγωγικός πόρος.

    ‘τον εξυπνο Ροβινσωνα που εμεινε ξαγρυπνος 70 νυχτες για να φτιαξει την μηχανη. Δικαιουται ο Παρασκευας να παιζει τον αδικημενο επειδη ο Ροβινσωνας τον πληρωνει μονο 10 καρυδες το λεπτο (περισσοτερες απο την 1 που εβγαζε πριν αλλα σαφως λιγοτερες απο τις 100 που βγαινουν απο το εργοστασιο)?’

    Τί θα έλεγε ο Μάρξ, ή τί λένε οι σύγχρονοι μαρξιστές/σοσιαλιστές;

    Επειδή μάλλον ρωτάς το δεύτερο, φαντάζομαι οτι πρέπει να συμπληρώσουμε τα πληροφοριακά κενά του παραδείγματος. Αν ο Ροβινσώνας είναι πανομοιότυπος δίδυμος με τον Παρασκευά -δηλαδή απολαμβάνουν πανομοιότυπα ταλέντα και ικανότητες- έχουν ίση πρόσβαση σε καρύδες, ξύλα, κλπ., και ο ένας εργάζεται 10 ώρες τη μέρα, ενώ ο άλλος 2, τότε η πιο δίκαιη διανομη μπορεί να είναι αυτή που αποδίδει στον Ροβινσώνα 10/λεπτό, ενώ στον Παρασκευά 2/λεπτό. Και αυτή η αναλογία μπορεί να διατηρείται όσο ο Ροβινσώνας εργάζεται 5πλάσια από τον Παρασκευά.

    Εντούτοις οι άνθρωποι διαφέρουν όχι μόνο ως προς την πρόσβασή τους σε εξωτερικούς (καρύδες, ξύλα, κλπ.) αλλά και ως προς την πρόσβαση σε εσωτερικούς πόρους (ταλέντα και ικανότητες). Τη νομιμοποίηση αυτής της (άδικης) ανισότητας επικρίνει ο Μάρξ στην Κριτική του στο Πρόγραμμα της Γκότα, με το ρητό ‘από καθέναν σύμφωνα με τις ικανότητές του, σε καθέναν ανάλογα με τις ανάγκες του.’ (δες το τελευταίο μέρος του κειμένου).

  5. 5 Σωτηρης Γεωργανας

    πίστευε οτι το κακό με τον καπιταλισμό είναι η αδικία του (εξού και οι ανάφορές στην ‘κλοπή’ στο Κεφάλαιο), αλλά δεν πίστευε οτι πίστευε οτι το κακό με τον καπιταλισμό είναι η αδικία του.

    χεχε , Οκ, ας δεχτουμε οτι εσυ τουλαχιστον το πιστευεις σιγουρα οτι το προβλημα του καπιταλισμου ειναι η αδικια. Ας μελετησουμε λιγο την αδικια και ας δουμε αλλο μπορουμε να βρουμε που να ειναι λιγοτερο αδικο?

    Με τον ‘εργοδότη’ εννοώ τον καπιταλιστή, δηλαδή αυτόν που έχει να πουλήσει κάτι πέραν της εργασίας του για να ζήσει -σε αντίθεση με τον προλετάριο που δεν έχει. Η αδικία βρίσκεται, μεταξύ άλλων, σε αυτή την άδικη ανισότητα ανάμεσα στον καπιταλιστή και τον προλετάριο.

    ρε Νικολα, ξαναλεω η οικονομια μας δεν λειτουργει ετσι πλεον. 70% του ΑΕΠ ειναι απο υπηρεσιες, τουτεστιν δεν υπαρχει καπιταλιστης που να κατεχει κατι. Ενας δικηγορος που προσλαμβανει εναν ασκουμενο, πως ακριβως ειναι σε αδικη θεση?

    ο Gates και ο Murdoch έχουν πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής: σκέψου μόνο οτι εγώ κι εσύ έχουμε ουσιαστική πρόσβαση μόνο στην εργασία μας, ενώ εκείνοι στην εργασία χιλιάδων, και σε κεφάλαιο ανυπολόγιστης αξίας.

    μιλαμε για δυο ατομα σε 6 δις! Η φανταστικη πλειονοτητα των συνανθρωπων μας δεν εχει ανιση προσβαση σε καποιο μεσο παραγωγης, δεν τους ανηκει βασικα κανενα μεσο παραγωγης.

    Αν ο Ροβινσώνας είναι πανομοιότυπος δίδυμος με τον Παρασκευά -δηλαδή απολαμβάνουν πανομοιότυπα ταλέντα και ικανότητες- έχουν ίση πρόσβαση σε καρύδες, ξύλα, κλπ., και ο ένας εργάζεται 10 ώρες τη μέρα, ενώ ο άλλος 2, τότε η πιο δίκαιη διανομη μπορεί να είναι αυτή που αποδίδει στον Ροβινσώνα 10/λεπτό, ενώ στον Παρασκευά 2/λεπτό. Και αυτή η αναλογία μπορεί να διατηρείται όσο ο Ροβινσώνας εργάζεται 5πλάσια από τον Παρασκευά.

    εμ εδω ειναι το προβλημα. παρα πολλοι κλαδοι διακρινονται απο τις λεγομενες superstar technologies. Αν περασεις καποια κρισιμη μαζα επενδυσης στον εαυτο σου (ας πουμε σπουδων ή προπονησης) οι απολαβες σου μεγαλωνουν εκθετικα. Παιρνεις δυο ατομα με το ιδιο ταλεντο. Ο ενας δουλευει σκληρα για 15 χρονια και μετα γινεται καθηγητης με μονιμοτητα στο Χαρβαρντ. Ο αλλος δουλευει μονο για 10 και τελικα δεν καταφερνει να βρει πουθενα καθηγητικη θεση, καταληγει σε σουπερμαρκετ, γιατι φυσικα καμμια εταιρεια δεν θελει εναν 40ρη χωρις πρακτικη επαγγελματικη εμπειρια. Οι απολαβες τους θα εχουν τεραστια διαφορα ενω ο κοπος τους δεν εχει. Αλλα δεν νομιζω οτι μπορει να μιλαει κανεις για αδικια!

    Ακομα πιο χοντρα παραδειγματα μπορουν να βρεθουν αν μιλαμε για εφευρετες ή εξερευνητες. Ο Κολομβος δεν δουλεψε πολυ παραπανω απο αλλους, αλλα ειχε το κατι εξτρα που τον εκανε να παει στο Νεο Κοσμο αντι να γυρισει πισω στα μισα. Δεν του αξιζαν ολες οι απολαβες που τελικα ελαβε?

    Τη νομιμοποίηση αυτής της (άδικης) ανισότητας επικρίνει ο Μάρξ στην Κριτική του στο Πρόγραμμα της Γκότα, με το ρητό ‘από καθέναν σύμφωνα με τις ικανότητές του, σε καθέναν ανάλογα με τις ανάγκες του.’ (δες το τελευταίο μέρος του κειμένου).

    εμενα αυτο το ρητο μου φαινεται οτι σκοτωνει καθε δυναμικη απο τον ανθρωπο. Αν ειναι να λαμβανεις συμφωνα με τις αναγκες σου, τοτε ποτε δεν θα δωσεις το κατι παραπανω. Μια κοινωνια που ακουγε τον Μαρξ δεν θα ειχε Κολομβους και θα υπεφερε ΣΥΝΟΛΙΚΑ καθε ατομο απο αυτο.

  6. 6 Νικόλας

    Σωτήρη, δεν καταλαβαίνω αυτό

    ‘70% του ΑΕΠ ειναι απο υπηρεσιες, τουτεστιν δεν υπαρχει καπιταλιστης που να κατεχει κατι. Ενας δικηγορος που προσλαμβανει εναν ασκουμενο, πως ακριβως ειναι σε αδικη θεση?’

    Όσο μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ και αν κατέχουν οι υπηρεσίες, κάποιοι άνθρωποι καταναλώνουν περισσότερη εργασία από κάποιους άλλους. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών των ανισοτήτων -οι οποίες με τη σειρά τους συνήθως εκφράζουν ανισότητες πρόσβασης σε κεφάλαιο (φυσικό, ανθρώπινο, κοινωνικό)- είναι άδικες. Αυτό τουλάχιστον πρεσβεύει το κείμενο.

    ‘Ενας δικηγορος που προσλαμβανει εναν ασκουμενο, πως ακριβως ειναι σε αδικη θεση?’

    Το παράδειγμα είναι ημιτελές. Πρέπει να γνωρίζουμε αν ο δικηγόρος έχει μεγαλύτερη πρόσβαση σε κεφάλαιο από τον ασκούμενο, πού οφείλεται η (όποια) ανισότητα ανάμεσά τους σε φυσικούς ή άλλους πόρους, κ.λπ.

    ΝΒ: Οι παραπάνω ισχυρισμοί δεν συναρτώνται από τη διάρθρωση της οικονομίας σε πρωτογενή/δευτερογενή/τριτογενή τομέα. Δεν καταλαβαίνω γιατί ανέφερες τον τριτογενή τομέα.

    Αυτό

    ‘Η φανταστικη πλειονοτητα των συνανθρωπων μας δεν εχει ανιση προσβαση σε καποιο μεσο παραγωγης, δεν τους ανηκει βασικα κανενα μεσο παραγωγης.’

    ενέχει τουλάχιστον δύο ψεύδη: πρώτον, όλοι οι -λειτουργικοί- άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε (τουλάχιστον) ένα μέσο παραγωγής, viz. την εργασία τους. Δεύτερον, η εμπειρική πεποίθηση οτι δεν υφίστανται τεράστιες ανισότητες πρόσβασης στα μέσα παραγωγής μου φαίνεται πέρα για πέρα αδικαιολόγητη. Αρκεί να κοιτάξεις τα σχετικά μερίδια των νοικοκυριών σε (φυσικό, ανθρώπινο ή κοινωνικό) κεφάλαιο σε οποιαδήποτε χώρα του δυτικού κόσμου.

    Γράφεις

    ‘Ο ενας δουλευει σκληρα για 15 χρονια και μετα γινεται καθηγητης με μονιμοτητα στο Χαρβαρντ. Ο αλλος δουλευει μονο για 10 και τελικα δεν καταφερνει να βρει πουθενα καθηγητικη θεση, καταληγει σε σουπερμαρκετ, γιατι φυσικα καμμια εταιρεια δεν θελει εναν 40ρη χωρις πρακτικη επαγγελματικη εμπειρια. Οι απολαβες τους θα εχουν τεραστια διαφορα ενω ο κοπος τους δεν εχει. Αλλα δεν νομιζω οτι μπορει να μιλαει κανεις για αδικια!’

    Αν ο Α και ο Β έκαναν ακριβώς τις ίδιες επιλογές, δούλεψαν ακριβώς τις ίδιες ώρες, κ.λπ., τότε η ανισότητα ανάμεσά τους είναι, σύμφωνα με τη θεωρία δικαιοσύνης του κειμένου, άδικη. Ίδιες επιλογές πρέπει να συνεπάγονται όσο το δυνατό πιο ίση ανταμοιβή: οι ανισότητες δικαιολογούνται μόνο αν αντικατοπτρίζουν διαφορετική ΄τύχη επιλογής’ (ή ‘προαιρετική τύχη’ – option luck). Αν σε ενδιαφέρει να καταλάβεις καλύτερα τι συμβαίνει στο τελευταίο κομμάτι του κειμένου ρίξε μια ματιά στο επιχείρημα του Dworkin (δεύτερο κεφ. του Sovereign Virtue).

    Γράφεις

    ‘Αν ειναι να λαμβανεις συμφωνα με τις αναγκες σου, τοτε ποτε δεν θα δωσεις το κατι παραπανω.’

    Εδώ χρειάζεται μία διευκρίνιση: o Μάρξ χρησιμοποιεί την ‘ανάγκη’ πολύ διασταλτικά. Για τον Μάρξ οι ανάγκες δεν περιορίζονται στη σίτιση, στη στέγη, κ.λπ. Ένας καλλιτέχνης έχει ανάγκη ένα πινέλο και έναν καμβά, όπως ένας geek έχει ανάγκη έναν core duo και ένας καθηγητής ένα laser pointer.

    Όσον αφορά τον Μάρξ λοιπόν: καταλαβαίνω πως θέλεις να πεις οτι, αν κάποιος αμοιβεται μονάχα με βάση τις ανάγκες του, δεν θα έχει κίνητρα να εργαστεί περισσότερο, ή καλύτερα (ώστε να αποκομίσει καλύτερη αμοιβή). Για τον Μάρξ αυτό δεν είναι πρόβλημα, γιατί στον υπερπροηγμένο κομμουνισμό που διαβλέπει ως φυσική εξέλιξη του καπιταλισμού, δεν χρειάζεται να εργάζεται κάποιος με γνώμονα πόσο θα πληρωθεί. Εκεί όλοι εργάζονται όπου και όσο τους αρέσει, αφού υπάρχει τεράστια αφθονία αγαθών και προϊόντων. Όπως γράφω στο κείμενο, αυτή η υπεραισιοδοξία του Μάρξ ώς προς την ατέρμονη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αποδείχτηκε αδικαιολόγητη.

    Ίσως να διερωτάσαι τι θα απαντούσε ένας σύγχρονος σοσιαλιστής. Ό,τι κι αν απαντούσε, η διάγνωση του επιχειρήματός σου μου φαίνεται μονόδρομος: οτι κάποιοι άνθρωποι λαμβάνουν όλα όσα χρειάζονται για ζήσουν μια καλή ζωή δεν συνεπάγεται οτι δεν θα θέλουν να δώσουν κάτι παραπάνω. Μία φιλελεύθερη κοινωνία που εξισώνει τη πρόσβαση και δικαιώματα σε φυσικούς πόρους, ενώ παράλληλα δίνει κίνητρα για την ανάπτυξη και ανάδειξη ταλέντων/ικανοτήτων είναι, κατά την άποψή μου, απόλυτα συμβατή με διάφορες μορφές σοσιαλισμού και/ή κομμουνισμού.

  7. 7 Σωτηρης Γεωργανας

    ωχου δεν ξερω τι συμβαινει αλλα ειναι η δευτερη φορα σε μια βδομαδα που σχολιο μου εξαφανιζεται! παμε παλι:

    Όσο μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ και αν κατέχουν οι υπηρεσίες, κάποιοι άνθρωποι καταναλώνουν περισσότερη εργασία από κάποιους άλλους.

    αυτο νικολα δεν το καταλαβαινω. Πρωταπολα τι σημαινει καταναλωνω εργασια. Προφανως δεν μπορει να μιλαμε για συγκριση ωρων εργασιας, πχ εσυ δουλεψες 10 εγω 2 αρα πρεπει να εχω 1/5 του εισοδηματος σου ετσι? Υπαρχουν θεματα οπως παραγωγικοτητα αλλα και πιο σημαντικο ποσο εχεις δουλεψει στο παρελθον. Αν δουλεψες 12 χρονια για να γινεις ειδικος σε ενα θεα και τωρα λυνεις ας πουμε διαφορικες εξισωσεις σε 3 δευτερολεπτα ενω εγω θελω 3 ωρες, δεν σημαινει οτι δουλευεις λιγοτερο απο μενα, σωστα?

    Οι παραπάνω ισχυρισμοί δεν συναρτώνται από τη διάρθρωση της οικονομίας σε πρωτογενή/δευτερογενή/τριτογενή τομέα. Δεν καταλαβαίνω γιατί ανέφερες τον τριτογενή τομέα.

    γιατι οι μαρξιανες θεωριες περι καταναλωσης εργασιας κτλ ισως εχουν νοημα (ισως!) σε εναν κοσμο που καποιος απλα εχει ενα χωραφι και ο αλλος το δουλευει ή που καποιος εχει ενα εργοστασιο και αλλος το δουλευει. Αλλα αν ειμαστε και οι δυο ας πουμε σχεδιαστες λογισμικου (τριτογενης τομεας!) δεν μπορω να καταλαβω πως εφαρμοζονται αυτες οι σκεψεις. Γιαυτο λεω, οσο περναμε στον τριτογενη τομεα τοσο πιο μακρια ειμαστε απο τον κοσμο του ΜΑρξ.

    πρώτον, όλοι οι -λειτουργικοί- άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε (τουλάχιστον) ένα μέσο παραγωγής, viz. την εργασία τους

    νομιζα οτι μιλουσαμε για φυσικα εμσα παραγωγης, τουτεστιν μηχανηματα κτλ.

    Δεύτερον, η εμπειρική πεποίθηση οτι δεν υφίστανται τεράστιες ανισότητες πρόσβασης στα μέσα παραγωγής μου φαίνεται πέρα για πέρα αδικαιολόγητη. Αρκεί να κοιτάξεις τα σχετικά μερίδια των νοικοκυριών σε (φυσικό, ανθρώπινο ή κοινωνικό) κεφάλαιο σε οποιαδήποτε χώρα του δυτικού κόσμου.

    μα ποιος κατεχει μεσα παραγωγης εκτος απο τα σπανια φαινομενα αυτοδημιουργητων στυλ Γκεητς? Ενας πλουσιος και ενας φτωχος εξισου υπαλληλοι ειναι συνηθως! Οι μεγαλες ανισοτηες στον δυτικο κοσμο ειναι μεταξυ υπαλληλου επενδυτικης τραπεζας στην ΝΥ με ετησιο μισθο 1 εκατομμυριο δολλαρια συν μπονους και εργαζομενου στα ΜακΝτοναλντς στο Κεντακι με 10.000 δολλαρια μισθο.

    οι ανισότητες δικαιολογούνται μόνο αν αντικατοπτρίζουν διαφορετική ΄τύχη επιλογής’ (ή ‘προαιρετική τύχη’ – option luck).

    εξηγησε το λιγο αν θες.

  8. 8 Νικόλας

    Σωτήρη γράφεις

    ‘Αν δουλεψες 12 χρονια για να γινεις ειδικος σε ενα θεα και τωρα λυνεις ας πουμε διαφορεικες εξισωσεις σε 3 δευτερολεπτα ενω εγω θελω 3 ωρες, δεν σημαινει οτι δουλευεις λιγοτερο απο μενα, σωστα?’

    Κάποιος μπορεί να καταναλώνει περισσότερη εργασία απ’ότι έχει παράγει, χωρίς αυτό να είναι άδικο. Αν, για παράδειγμα, έχουμε ίδιες δυνατότητες να εξειδικευτούμε σε ένα αντικείμενο και εγώ το κάνω, ενώ εσύ σπαταλάς τον χρόνο σου, τότε η διαφορά μας μπορεί να μην είναι άδικη.

    Αυτό

    ‘οι μαρξιανες θεωριες περι καταναλωσης εργασιας κτλ ισως εχουν νοημα (ισως!) σε εναν κοσμο που καποιος απλα εχει ενα χωραφι και ο αλλος το δουλευει ή που καποιος εχει ενα εργοστασιο και αλλος το δουλευει.’

    δεν είναι, πιστεύω, αλήθεια. Δεν έχει σημασία αν σου ανήκει μία ήπειρος γης ή μία ήπειρος γνώσης. Αυτό που έχει σημασία είναι πρόσβαση σε κεφάλαιο (φυσικό ή ανθρώπινο) και ο βάθμος που συναφείς ανισότητες πρόσβασης αντικατοπτρίζουν χαρακτηριστικά αυθαίρετα από ηθική άποψη (όπως οι κληρονομιές, ή οι αυξημένες φυσικές ικανότητες).

    Ίσως η σύγχυση οφείλεται σε αυτή τη πεποίθηση

    ΄νομιζα οτι μιλουσαμε για φυσικα εμσα παραγωγης, τουτεστιν μηχανηματα κτλ.΄

    η οποία δεν συνάδει με τη σκέψη του Μάρξ. Μέσο παραγωγής είναι ο,τιδήποτε μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή, από εργαλεία και μηχανήματα, μέχρι την ανθρώπινη γνώση και τεχνογνωσία.

    Αυτό

    ‘Οι μεγαλες ανισοτηες στον δυτικο κοσμο ειναι μεταξυ υπαλληλου επενδυτικης τραπεζας στην ΝΥ με ετησιο μισθο 1 εκατομμυριο δολλαρια συν μπονους και εργαζομενου στα ΜακΝτοναλντς στο Κεντακι με 10.000 δολλαρια μισθο.’

    μπορεί να είναι αλήθεια, αλλά πρέπει να δούμε τι αντικατοπτρίζει αυτή η ανισότητα: διαφορετική προσπάθεια και ποσότητα εργασίας, ή αυθαίρετες διαφορές -viz. κληροδοτήματα σε φυσικές ικανότητες, φυσικό πλούτο, κ.ο.κ.

    Για το συναφές επιχείρημα του Dworkin, δες εδώ.

  9. 9 Σωτηρης Γεωργανας

    ωραια μου φαινεται καταληγουμε καπου.

    Συμφωνουμε στο εξης?

    οι ωρες εργασιας ειναι λιγο πολυ αδιαφορες, αρα και η “καταναλωση” εργασιας επισης οταν μιλαμε για δικαιη κατανομη πορων κτλ. Το σημαντικο ειναι να αμοιβεται ο καθενας συμφωνα με το εργο του, οσο αυτο το εργο αντανακλα καποιες “δικαιες” διαφορες, τουτεστιν οχι κληρονομικες/εξωγενεις.

    Οι διαφορες στο κεφαλαιο που εχει κανεις στην αρχη της καρριερας του ειναι πολυ σημαντικες για τον μισθο του (ισχυριζομαι οτι ειναι ημεγαλυτερη πηγη των ανισοτητων σημερα).

    Κα συμφωνω σιγουρα με τον ορισμο σου του κεφαλαιου (φυσικο ΚΑΙ ανθρωπινο) απλα εχω την εντυπωση οτι πολλοι φιλοι του Μαρξ εστιαζουν σχεδον αποκλειστικα στο φυσικο, που στον κοσμο μας ειναι σχεδον αδιαφορο πια.

    Το θεμα ειναι να βρουμε τωρα ποσο ευθυνεται ο καθενας μας για τις διαφορες στο ανθρωπινο κεφαλαιο. Ο ισχυρισμος μου ειναι οτι ευθυνομαστε προσωπικα κατα τεραστιο ποσοστο για το ανθρωπινο κεφαλαιο μας σε συνδυασμο με μια δοση τυχης που ας αφησουμε κατα μερος για αρχη (με ενδιαφερει ομως πολυ η θεση του Ντουορκιν στο θεμα και αν θες συζηταμε και το ομορφο κειμενο που παραθετεις, το οποιο ομως ειναι εντυπωσιακο στο οτι αγνοει πληρως αποτι φαινεται τα εμπειρικα δεδομενα στο θεμα!).

    Στον δυτικο κοσμο, αν εχεις κανονικες ικανοτητες και δεν σπουδαζεις, εισαι μαλλον αξιος της μοιρας σου (σε Γαλλια-Γερμανια πχ ειναι τετοιες οι επιδοτησεις των σπουδων που ακομα και τα πιο φτωχα στρωματα δεν εχουν οικονομικα εμποδια). Αυτο που συμβαινει νομιζω υπερβολικα συχνα ειναι ατομα που απλα στα 17-18 τους ειναι ανικανα να επιλεξουν σωστα κλαδο σπουδων, δεν ενδιαφερονται για την επαγγελματικη αποκατασταση και καποια στιγμη στα 25 τους συνειδητοποιουν οτι εχουν καταδικαστει σε μια ζωη βαρετης μονοτονης εργασιας.

    Εδω Νικολα αναρωτιεμαι γιατι θεωρεις τις ελευθερες αγορες αδικες. Οι ελευθερες αγορες νομιζω επιβραβευουν το ανθρωπινο κεφαλαιο πολυ καλα (ας βγαλουμε ακραια παραδειγματα superstar technologies οπως ενςα παιχτης του ΝΒΑ. Οι υπολοιποι βγαζουμε περιπου οσο παραγουμε και αξιζουν οι προσπαθειες μας). Αν ευθυνομαστε για το ανθρωπινο κεφαλαιο μας ευθυνομαστε ευθεως και για τις απολαβες μας, οποτε δεν βλεπω την αδικια…

    Παρεπιμπτοντως καπου εδω πρεπει να δεχτεις, ακομα κα δεν συμφωνεις πληρως με τα προηγουμενα, οτι για το ανθρωπινο κεφαλαιο μας ευθυνομαστε πολυ περισσοτερο αποτι για το φυσικο μας κεφαλαιο. Απτην στιγμη που η οικονομια μας βασιζεται ολο και περισσοτερο στο πρωτο, σημαινει οτι το διανεμητικο της αποτελεσμα ειναι ολο και διακιοτερο, αρα σαφως δεν ισχυει οτι “η αδικια που εκπροσωπει ο καπιταλισμος” αν υπηρχε ποτε, ειναι σημερα το ιδιο επικαιρη με την εποχη του Μαρξ.

  10. 10 Νικόλας

    Σωτήρη, δεν καταλαβαίνω γιατί επιμένεις να υποβαθμίζεις την -κατά την άποψή μου τεράστια- διαφορά που κάνουν οι ανισότητες φυσικού κεφαλαίου στις ζωές των ανθρώπων.

    Στις ΗΠΑ, το κατώ 50% του πληθυσμού εισπράττει 13% (!!) του εισοδήματος της χώρας, ενώ το 1% των πλουσιότερων αμερικανών απολαμβάνει το 21% (τα θαυμαστικά περιττεύουν) του εθνικού πλούτου (τα στατιστικά είναι από πρόσφατο άρθρο γνωστής -αντιδραστικής- αμερικανικής εφημερίδας). Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του πλούτου προέρχεται από χρηματιστήρια αξιών, δηλαδή μετοχές σε φυσικό κεφάλαιο.

    Δεν υπάρχει αμφιβολία, στο δικό μου νου, οτι οι ανισότητες σε φυσικό κεφάλαιο προκαλούν και αντιπροσωπεύουν μεγάλο μέρος της αδικίας που υφίστανται όσοι δεν έχουν πρόσβαση σε κεφαλαιαγορές. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει οτι οι διαφορές σε ανθρώπινο κεφάλαιο παίζουν μικρότερο ρόλο.

    Όσο αφορά αυτό

    ‘σε Γαλλια-Γερμανια πχ ειναι τετοιες οι επιδοτησεις των σπουδων που ακομα και τα πιο φτωχα στρωματα δεν εχουν οικονομικα εμποδια’

    δεν είμαι σίγουρος, γιατί εμπόδιο συνιστά, πέρα από το κόστος σπουδών, το ενοίκιο και τη σίτιση, το κόστος ευκαιρίας από μη-εργασία. Μία πολύ φτωχή οικογένεια στην Ελλάδα, λ.χ., δεν νομίζω οτι μπορεί να στείλει ένα παιδί να σπουδάσει χωρίς υποτροφία (απούσας τεράστιας οικονομικής θυσίας). Κι’αυτό είναι άδικο, τουλάχιστον σύμφωνα με το επιχείρημα του κειμένου.

    Γράφεις

    ‘Οι ελευθερες αγορες νομιζω επιβραβευουν το ανθρωπινο κεφαλαιο πολυ καλα’

    Και δεν συμφωνώ. Νομίζω θα χρειαστεί ολόκληρη ανάρτηση για τις αγορές, τις οποίες ο Μάρξ -νομίζω σωστά σε κάποιες περιπτώσεις- στηλιτεύει με διάφορους τρόπους.

    Κάποιες σύντομες παρατηρήσεις: πρώτον, η φράση ‘ελεύθερη αγορά’ είναι ασαφής. Αν καταλαβαίνω καλά, μιλάς μόνο για ελευθερία της αγοράς να καθορίζει απρόσκοπτη τις τιμές ισορροπίας και τη διαδικασία προσέγγισης σε αυτές. Κάτι τέτοιο δε συνεπάγεται εκτενή ελευθερία στις σχέσεις ιδιοκτησίας, όπως λ.χ. την ελευθερία να κληροδοτήσεις μία οικονομική αυτοκρατορία στα παιδιά σου. Θέλω να πω: ακόμα και αν κοινωνικοποιήσουμε τους φυσικούς (παραγωγικούς) πόρους και δημιουργήσουμε χρηματιστήριο όπου όλοι κατέχουν ίσο μερίδιο, πάλι ελεύθερες θα είναι οι αγορές. Αλλά ίσως εννοείς κάτι άλλο.

    Δεύτερον, οι ελεύθερες αγορές επιβραβεύουν καλά μόνο κάποιες μορφές ανθρώπινου κεφαλαίου -όπως, λ.χ., χρηματοοικονομικές και συμβουλευτικές υπηρεσίες, ποδόσφαιρο, λαϊκό τραγούδι, κλπ. Αλλά συνήθως αποτυγχάνουν να χρηματοδοτήσουν μορφές ανθρωπίνου κεφαλαίου με εξωτερικότητες (και, όταν το χρηματοδοτούν, συνήθως το κάνουν με λάθος τρόπο).

    Ωστόσο νομίζω πως το βασικότερο πρόβλημα με την αγορά είναι οτι σπάνια κατανέμει τους πόρους με βάση τις ανθρώπινες ανάγκες (με τη διασταλτική μαρξιανή έννοια του επιγράμματος ‘στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του’). Ο λόγος που ο ταλαντούχος ζωγράφος πρέπει να έχει πρόσβαση σε χρώματα και πινέλο είναι οτι τα έχει ανάγκη για να δημιουργήσει, και όχι οτι διαθέτει το χρηματικό αντίτιμο για να τα αγοράσει. Ditto για τον καθηγητή πανεπιστημίου και τα βιβλία του, ή για τον δεξιοτέχνη κιθαρίστα και το όργανό του. Κι’αυτός ο τρόπος κατανομής πόρων είναι συνήθως, όχι μόνο άδικος, αλλά και αναποτελεσματικός.

    H τελευταία παρατήρηση αφορά την ‘απελευθέρωση του περιεχομένου από τη μορφή’, όπως λέει ο Μάρξ. Επιφυλάσσομαι να γράψω γι’αυτή στο θεωρείν.

  11. 11 Σωτηρης Γεωργανας

    α δεν καταλαβαινω τι συμβαινει, απαντησα χτες και παλι εξαφανιστηκε…

    Στις ΗΠΑ, το κατώ 50% του πληθυσμού εισπράττει 13% (!!) του εισοδήματος της χώρας, ενώ το 1% των πλουσιότερων αμερικανών απολαμβάνει το 21% (τα θαυμαστικά περιττεύουν) του εθνικού πλούτου

    μιλαμε για εισοδημα ή πλουτο? Συμφωνα με την εφημεριδα για εισοδημα, ετσι. Αν το εισοδημα προερχεται μονο απο εργασια δυσκολα μιλαμε για ανισοτητες στην προσβαση σε φυσικο κεφαλαιο. Αλλα ακομα και αν ειναι απο χρηματιστηρια και αλλες αϋλες αγορες, εχω μια ερωτηση:

    αν συμμετεχουμε ολοι σε ενα καζινο, μερικοι θα κερδισουν μερικοι θα χασουν. Μπορει το αποτελεσμα να ειναι αδικο? Οχι, αφου με την θεληση μας συμμετειχαμε!
    Τωρα, οι χρηματαγορες βασιζονται εν μερει στην τυχη εν μερει στην ικανοτητα του επενδυτη. Μπορουμε λοιπον να μιλαμε για αδικια?

    δεν είμαι σίγουρος, γιατί εμπόδιο συνιστά, πέρα από το κόστος σπουδών, το ενοίκιο και τη σίτιση, το κόστος ευκαιρίας από μη-εργασία.

    στην Γερμανια λαμβανεις εως 600 ευρω, τα μισα δωρο τα αλλα ατοκο δανειο. Υπαρχουν επιδοτησεις ενοικιου και οι εστιες δινουν δωματια με 180 ευρω. Επισης το φαϊ ξεκιναει απο περιπου 2 ευρω (η κανονικη μεριδα). Σε αυτην την χωρα οι σπουδες ειναι επιλογη ακομα και για τον πιο φτωχο, αρα δεν νομιζω οτι μπορουμε να μιλαμε για ανισες ευκαιριες…

    η φράση ‘ελεύθερη αγορά’ είναι ασαφής. Αν καταλαβαίνω καλά, μιλάς μόνο για ελευθερία της αγοράς να καθορίζει απρόσκοπτη τις τιμές ισορροπίας και τη διαδικασία προσέγγισης σε αυτές.

    μιλω βασικα για το συστημα που εχουμε στην Δυση λιγο πολυ.

    οι ελεύθερες αγορές επιβραβεύουν καλά μόνο κάποιες μορφές ανθρώπινου κεφαλαίου -όπως, λ.χ., χρηματοοικονομικές και συμβουλευτικές υπηρεσίες, ποδόσφαιρο, λαϊκό τραγούδι, κλπ. Αλλά συνήθως αποτυγχάνουν να χρηματοδοτήσουν μορφές ανθρωπίνου κεφαλαίου με εξωτερικότητες

    αυτο ειναι ενα προβλημα που λυνεται σχετικα ευκολα. Η ιδεα ειναι να να λαμβανει ο καθενας κατι παραπλησιο με αυτο που παραγει. Στην περιπτωση των εξωτερικοτητων δεν το λαμβανει κατευθειαν απο την αγορα γιαυτο καμμια φορα χρειαζεται διορθωση. Ομως η ιδεα παραμενει να παιρνουμε αυτο που παραγουμε, οχι αυτο που “εχουμε αναγκη”.

    Ο λόγος που ο ταλαντούχος ζωγράφος πρέπει να έχει πρόσβαση σε χρώματα και πινέλο είναι οτι τα έχει ανάγκη για να δημιουργήσει, και όχι οτι διαθέτει το χρηματικό αντίτιμο για να τα αγοράσει. Ditto για τον καθηγητή πανεπιστημίου και τα βιβλία του, ή για τον δεξιοτέχνη κιθαρίστα και το όργανό του. Κι’αυτός ο τρόπος κατανομής πόρων είναι συνήθως, όχι μόνο άδικος, αλλά και αναποτελεσματικός.

    ας ξεπερασω για αρχη το προβλημα οτι οι αναγκες ειναι ενδογενεις (εγω επιλεγω και τα γουστα μου εν μερει, αν ειναι επικτητα και το μεγεθος της οικογενειας μου και τον τροπο ζωης μου). Η ερωτηση ειναι, τι φταιω εγω που ο αλλος την ειδε μοντερνος ζωγραφος και θελει φυλα χρυσου για τα περιεργα εργα του? Δεν διαφωνω οτι ειναι καλο να τα εχει για να ειναι χαρουμενος. Αλλα δεν βλεπω γιατι εχει δικαιωμα στον κοπο μου για να τα αποκτησει.
    Επισης εξηγησε μου αν θες γιατι ειναι αναποτελεσματικη η κατανομη πορων στην ελευθερη αγορα, δηλαδη κατα την παραγωγικοτητα του καθενος.

  12. 12 Νικόλας

    Σωτήρη, δικό μου το lapsus: η παράθεση αφορά εισόδημα όχι πλούτο.

    Ως προς αυτό

    ‘αν συμμετεχουμε ολοι σε ενα καζινο, μερικοι θα κερδισουν μερικοι θα χασουν. Μπορει το αποτελεσμα να ειναι αδικο? Οχι, αφου με την θεληση μας συμμετειχαμε!’

    πρέπει να δεις το κείμενο το Rasmussen στην SEP για τον Dworkin. Πολύ χονδρικά, υπάρχουν δύο ήδη τύχης: προαιρετική (option) και μη-προαιρετική (brute). Οποιεσδήποτε ανισότητες προκύπτουν, κατά Dworkin, από διαφορές σε brute τύχη (όπως, λ.χ. όταν πέφτει πάνω σου ένας μετεωρίτης) είναι άδικες.

    Συνεπάγεται από αυτή τη θεωρία οτι οποιεσδήποτε ανισότητες προκύπτουν από κοινωνική ή φυσική διαφορά στην τύχη -όπως οι διαφορές μας όπως αξιολογούνται από την αυθαιρεσία της αγοράς- είναι άδικες. Μόνο διαφορετικές επιλογές (option luck, όπως ένα στοίχημα το οποίο επιλέγουμε και οι δύο από ίσες αφετηρίες) μπορούν να δικαιολογήσουν ανισότητες.

    Συνεπάγεται επίσης οτι, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία ισότητας, η απάντηση σε αυτό

    ‘οι χρηματαγορες βασιζονται εν μερει στην τυχη εν μερει στην ικανοτητα του επενδυτη. Μπορουμε λοιπον να μιλαμε για αδικια?’

    είναι ‘ναι’, γιατί οι ανισότητες που προκύπτουν βασίζονται εν μέρει σε μη-προαιρετική τύχη.

    Πρόσεξε οτι αυτό

    ‘Στην περιπτωση των εξωτερικοτητων δεν το λαμβανει κατευθειαν απο την αγορα γιαυτο καμμια φορα χρειαζεται διορθωση. Ομως η ιδεα παραμενει να παιρνουμε αυτο που παραγουμε, οχι αυτο που “εχουμε αναγκη”.’

    είναι σύμφωνο με το πρώτο στάδιο του σοσιαλισμού, όπως το σκιαγραφεί ο Μάρξ στο ΠΓ. Με τη μόνη διαφορά, δηλαδή, οτι σε αυτό το στάδιο τα μέσα παραγωγής έχουν κοινωνικοποιηθεί, ώστε να γίνει δυνατή η διανομή ανάλογα με την εργασιακή συνεισφορά. Αλλά ‘διανομή ανάλογα με την εργασιακή συνεισφορά’ για έναν σοσιαλιστή δεν σημαίνει οτι θα δικαιούσαι παράλληλα και πρόσβαση σε μέσα παραγωγής που σου κληροδότήθηκαν, λ.χ., από συγγενείς.

    Αυτό

    ‘Ομως η ιδεα παραμενει να παιρνουμε αυτο που παραγουμε, οχι αυτο που “εχουμε αναγκη”.’

    είναι ακριβώς το πρόβλημα με το πρώτο στάδιο του σοσιαλισμού, κατά Μάρξ. Κάποιος που δεν μπορεί, για οποιοδήποτε λόγο, να συνεισφέρει στη παραγωγική διαδικασία, ή κάποιος που βρίσκεται σε δυσχερή θέση -λόγω μη-προαιρετικής τύχης- στερείται βασικά εχέγγυα για μια καλή ζωή, σε ένα τέτοιο καθεστώς.

    Εντούτοις σχεδόν κανείς -σοσιαλιστής ή μη- δεν πρεσβεύει, νομίζω, οτι είναι δίκαιο κάποιος να βρίσκεται σε δυσχερή θέση ως προς τα εχέγγυα (σε πόρους και αγαθά) για μια καλή ζωή, μόνο επειδή γεννήθηκε με αναπηρία, ή με εγγενή ασθένεια, ή με χαμηλότερο IQ.

    Αυτό

    ‘εγω επιλεγω και τα γουστα μου εν μερει, αν ειναι επικτητα και το μεγεθος της οικογενειας μου και τον τροπο ζωης μου’

    μπορεί να είναι εν μέρει αλήθεια. Αλλά δεν απειλεί τη θέση του Dworkin, αφού υπάρχουν πολλές κοινωνικές (λ.χ. ρατσισμός) και φυσικές (λ.χ. φυσικές ικανότητες) συγκυρίες που επηρεάζουν τη ζωή σου χωρίς να μεσολαβεί η επιλογή σου.

    Γράφεις

    ‘δεν βλεπω γιατι εχει δικαιωμα στον κοπο μου για να τα αποκτησει.’

    Ο λόγος είναι ακριβώς ο ίδιος με κάποιον που υποφέρει επειδή, για παράδειγμα, έχει μία εκ γενετής ασθένεια. Έχει δικαίωμα να τον βοηθήσεις, αν έχεις την οικονομική δυνατότητα, και το δικαίωμά του εδράζεται στην ανάγκη του αυτή. Αξίζει να υπενθυμίσουμε οτι σημαντικοί φιλελεύθεροι στοχαστές, όπως ο Nagel και ο Dworkin, συμφωνούν με αυτή τη θέση. Μάλιστα αυτοί εν μέρει την ενέπνευσαν.

    Ένας δεξιός ελευθεριστής/libertarian (υπάρχουν και αριστεροί ελευθεριστές, όπως ο Michael Otsuka) δεν θα συμφωνήσει με τον εξισωτισμό αυτόν, αλλά δεν μπορούμε να περιμένουμε από όλους να έχουν μία στοιχειώδη ηθική ευαισθησία!

    Ως προς αυτό

    ‘γιατι ειναι αναποτελεσματικη η κατανομη πορων στην ελευθερη αγορα, δηλαδη κατα την παραγωγικοτητα του καθενος.’

    Αρνήθηκα, πρώτον, οτι η κατανομή στην ελεύθερη αγορά γίνεται με βάση την παραγωγικότητα. Η υπόθεση οτι στην αγορά αμοίβεσαι το οριακό σου προϊόν ξεκινά από το νεοκλασσικό υπόδειγμα μερικής ισορροπίας, όπου (1) όλοι οι πόροι είναι πλήρως απασχολούμενοι και (2) όλοι πληρώνονται το οριακό τους προϊόν. Νομίζω οτι, ακόμα και σε μερική ισορροπία, τα μοντέλα efficiency wages με ασύμμετρη πληροφόρηση, κ.ο.κ. έχουν δείξει οτι είναι δυνατόν το (1) να μην ισχύει, αφού η ισορροπία είναι πολύ πιθανό να ενέχει ανεργία, και οτι, για αυτόν και άλλους λόγους, το (2) δεν εκπληρώνεται σχεδόν ποτέ.

    Αν αυτά συμβαίνουν σε μερική ισορροπία, σε γενική ισορροπία (με ασύμμετρη πληροφόρηση και κάποιας μορφής συμβόλαια) καθίσταται πλέον δυνατή κάθε μορφή εκτενούς εκμετάλλευσης του εργαζομένου από τον εργοδότη, ακόμα και αν ορίσουμε την εκμετάλλευση με τη στενή -δική σου- έννοια της ‘μη-πληρωμής με γνώμονα την παραγωγικότητα’. Ο Roemer αναλύει τέτοιο ένα μοντέλο γενικής ισορροπίας στο οποίο εμφανίζεται κάθε λογής εκμετάλλευση (δες A General Theory of Exploitation and Class).

    Όπως και να’χει, μπορούμε να αφήσουμε στην άκρη το οικονομικό πρόβλημα της αμοιβής αυτών που βρίσκονται ήδη μέσα στην αγορά, και το (παράλληλο) πρόβλημα των εξωτερικοτήτων. Νομίζω οτι ένας από τους βασικούς λόγους που η αγορά είναι αναποτελεσματική στο allocation είναι οτι επιτρέπει τεράστιες ανισότητες πρόσβασης σε φυσικό κεφάλαιο, παιδεία, υγεία και άλλα πρωταρχικά (primary) αγαθά, πρόσβαση στα οποία θα μπορούσαν να δώσουν τεράστια ώθηση στην παραγωγικότητα μιας οικονομίας.

    Δεν θέλω να επεκταθώ περαιτέρω, γιατί ο Rawls τα έχει πει πολύ καλύτερα από μενα: δες την κριτική του στο ‘σύστημα της φυσικής ελευθερίας’ (‘system of natural liberty’) στο A Theory of Justice. Βέβαια ο Rawls σταματά, κατά την άποψή μου, εκεί που έπρεπε να αρχίσει, αλλά αυτό είναι ζήτημα για άλλη συζήτηση.

  13. 13 Giorgos fearless

    Πρώτα από όλα να δηλώσω την χαρά μου για το άρθρο. Η τοποθέτηση του Μαρξ εντός της φιλελεύθερης παράδοσης είναι μια πνοή φρεσκάδας στην μπαγιάτικη κακομαγειρεμένη μαρξιστική ανάλυση που συνήθως σερβίρεται. Πολλές φορές αναρωτιέσαι αν αυτοί οι άνθρωποι έχουν διαβάσει τον Μαρξ ή απλά τον κατασκευάζουν με βάση κάποιες προαποφασισμένες ιδεοληψίες.

    Σχετικά με την συζήτηση όπως αυτή έχει εξελιχθεί μέχρι στιγμής μεταξύ σας δεν θα ήθελα να την συνεχίσω διότι πιστεύω πως είναι αδύνατον να αναλυθεί ολόκληρη η θεωρία του Μαρξ με μορφή μικροσχολίων. Σημειώνω όμως όσα έχουν γραφτεί και το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι σε μερικά σημεία συμφωνώ και σε πολλά διαφωνώ. Χωρίς να θέλω να χαλάσω την εξέλιξη της συζήτησης θα ήθελα να γυρίσω στο αρχικό σημείο της κουβέντας, την σχέση του Μαρξ με την ηθική. Ειδικότερα θα ήθελα να σχολιάσω την άποψη του Cohen ότι ο ‘ο Μάρξ πίστευε οτι ο καπιταλισμός είναι άδικος, αλλά δεν πίστευε οτι το πίστευε.’ Και την αντίληψη ότι πρόκειται για μια ‘ανικανότητα’ του Μαρξ, ‘να αρθρώσει ένα ολοκληρωμένο ηθικό ιδεώδες για το περιεχόμενο της ευτοπίας που αποτελεί ο κομμουνισμός’ (Νικόλας). Παρόλο που τα στοιχεία να κατανοήσουμε την σκέψη του Μαρξ έχουν ήδη ριχτεί στο τραπέζι, φοβάμαι πως μέχρι τώρα δεν έχει γίνει η σύνθεσή τους ώστε να σχηματίσουμε μια ορθή κατανόηση της υποτιθέμενης αντίθεσης στα γραπτά μου Μ. Επιτρέψτε μου να το επιχειρήσω.

    Τι μπορεί να συμβαίνει; Από την μια πλευρά ο Μ θεωρεί ότι ‘οι ηθικές πεποιθήσεις δεν έχουν στέρεη επιστημολογική βάση’ (Νικόλας) και από την άλλη εμφανίζεται σε πολλά αποσπάσματα (σχεδόν σε όλα του τα έργα) να κατακεραυνώνει με ένα ηθικό τρόπο (αδικία, υποκρισία κλπ) το αστικό σύστημα. Κατά την γνώμη μου πρόκειται για μια καλή και ακριβή περιγραφή η οποία όμως δεν εξηγεί το πρόβλημα. Το πρόβλημα λύνεται με την απάντηση ότι υπάρχουν δύο ‘ηθικές’. Η μια είναι η Ηθική (με κεφαλαίο ‘Η΄) και η άλλη είναι η ηθική. Η Ηθική είναι το ηθικό σύστημα που επικρατεί σε μια συγκεκριμένη κοινωνία κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. Όπως πολύ σωστά γράφει ο Νικόλας, για τον Μ ‘αποτελούν μέρος της άρχουσας ιδεολογίας της εκάστοτε κοινωνίας’, διότι όπως γράφει και στο Μανιφέστο οι κυρίαρχες ιδέες της κάθε εποχής είναι οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης. Έτσι η Ηθική στην περίοδο της φεουδαρχίας είναι η Ηθική της κυρίαρχης τάξης της τότε εποχής (των φεουδαρχών) και η Ηθική που επικρατεί σε μια αστική κοινωνία είναι η Ηθική της κυρίαρχης τάξης, των αστών. Εδώ δημιουργούνται δύο προβλήματα. Η Ηθική είναι ιστορικά, κοινωνικά προσδιοριζόμενη, και εξωτερική.

    Το πρώτο συνεπάγεται ότι μια πράξη ή μια συμπεριφορά που είναι ανήθικη κάτω από τις συνθήκες της φεουδαρχίας, μπορεί να είναι απόλυτα ηθική σε συνθήκες καπιταλισμού, και αντίστροφα. Με αυτό τον τρόπο η Ηθική είναι ιστορικά προσδιοριζόμενη και μέχρι ενός σημείου αυθαίρετη. Μια νέα διαφορετική κοινωνία, θα κρίνει τις πράξεις και τις συμπεριφορές με τα δικά της διαφορετικά κριτήρια. Σε αυτή τη διαπίστωση δεν νομίζω πως μπορούν να εγερθούν πολλές ενστάσεις. Αυτό είναι ένα σημείο που το αγγίζει και το άρθρο του Steven Pinker, ‘A History of Violence’. Στο Παρίσι του 16ου αιώνα έκαιγαν γάτες για να διασκεδάσουν, κάτι που μια σημερινή Παριζιάνα θα θεωρήσει εντελώς φρικιαστικό. Σε αυτό το σημείο να σημειωθεί πως ο Μ δεν απορρίπτει την σύγκριση των διάφορων Ηθικών που έχουν εκδηλωθεί μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, viz δεν είναι μεταμοντέρνος. Η Ηθική που επιτρέπει το κάψιμο γατών για ψυχαγωγία δεν είναι ίδια με την Ηθική που αποστρέφεται αυτό το βάρβαρο έθιμο. Η Ηθική που επιτρέπει την σκλαβιά ή την δουλοπαροικία δεν είναι ισάξια της Ηθικής του αστικού συστήματος. Η αναγνώριση μιας σχετικής αυθαιρεσίας δεν ταυτίζεται με την απόλυτη αυθαιρεσία που ισχυρίζεται η αποδόμιση (λίγο χονδροειδές ίσως αυτό αλλά πιστεύω πως γίνεται κατανοητό έτσι όπως το γράφω). Η ανωτερότητα του αστικού συστήματος (όχι μόνο, αλλά και στην Ηθική) έναντι των παλαιότερων κοινωνικών συστημάτων είναι κάτι που δεν εκτιμάται όσο θα έπρεπε από τους τωρινούς επικριτές του αστικού συστήματος. (Όσοι έχουν αμφιβολίες πάνω σε αυτό μπορούν να ανατρέξουν στο μαχητικό και πολιτικό Μανιφέστο όπου ο Μ για 4 ολόκληρες σελίδες γιορτάσει την άνοδο του αστικού συστήματος.) Η πηγή της ανωτερότητας του αστικού συστήματος είναι η τοποθέτηση του ανθρώπου σε ένα υψηλότερο σημείο. Από αυτό το υψηλότερο σημείο ο άνθρωπος αποκτά ένα πλεονέκτημα που ήταν αδιανόητο σε προηγούμενες εποχές. Ένα πλεονεκτικό σημείο θεώρησης των πραγμάτων που μας κάνει (ως μέλη της αστικής κοινωνίας) να δούμε πιο καθαρά ότι το κάψιμο γατών και η σκλαβιά είναι αυτό που είναι: φρικιαστικά. Παρόλα αυτά, τα παραπάνω δεν αποκλείουν την πιθανότητα να υπάρχει ακόμη υψηλότερα σημεία όπου όταν ο άνθρωπος σταθεί θα μπορέσει να δει ακόμη πιο μακριά, ακόμη πιο καθαρά. Ας το ονομάσουμε κομμουνισμό και ας πάμε να δούμε το θέμα της εξωτερικότητας της Ηθικής και πως η ηθική διαφέρει από την Ηθική.

    Εκτός από την σχετική αυθαιρεσία που περιέχεται στην Ηθική, υπάρχει και ένα δεύτερο πρόβλημα, το οποίο ανέφερα κάπως ‘αποκρυφιστικά’ παραπάνω ως εξωτερική ηθική. Αυτό που θέλω να πω είναι (χωρίς να αναιρούνται όλα τα παραπάνω) ότι η Ηθική δεν είναι αποδεκτή από τον Μ διότι πρόκειται για εξωτερική ηθική. Η Ηθική είναι μια ηθική εκ των άνω (η ηθική της κυρίαρχης τάξης σε μια ταξική κοινωνία) και δεν είναι εσωτερική ηθική. Αν αύριο η Ελλάδα κηρύξει τον πόλεμο στην Τουρκία ή τα Σκόπια για παράδειγμα, και βγουν οι πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες, μαζί με όλους τους ‘ορθά σκεπτόμενους’ δημοσιογράφους και σχολιαστές να ευλογήσουν με την Ηθική (τους) αυτόν τον πόλεμο, όταν εγώ θα πάω στον πόλεμο (χωρίς να έχω λογοδοτήσει εγώ ο ίδιος στην δική μου συνείδηση), αυτό δεν μπορεί να ονομαστεί από τον Μ ως αληθινή ηθική. Το ίδιο ισχύει και για τα θρησκευτικά ηθικά προστάγματα. Αν εγώ για παράδειγμα αποφασίσω να ακολουθήσω την χριστιανική Ηθική στα σεξουαλικά θέματα, δεν αποφασίζω εγώ ο ίδιος (κάτω από συνθήκες απόλυτης ελευθερίας) τι είναι ηθικό και τι δεν είναι. Αυτά τα έχει προαποφασίσει η χριστιανική Ηθική (οι μεγάλοι πατέρες και οι αρχιεπίσκοποι) και εγώ το μόνο που αποφασίζω είναι να την ακολουθήσω. Για τον Μ η αληθινή ηθική, η εσωτερική ηθική, η ανάγκη του ανθρώπου να λογοδοτήσει απέναντι στην ίδια του την συνείδηση, χωρίς την επιβολή μιας εκ των άνω Ηθικής δεν είναι μόνο απαραίτητη αλλά και θεμιτή. Αυτή την ηθική δεν θέλει να την καταργήσει. Το αντίθετο μάλιστα, αντιλαμβάνεται ότι για να απελευθερωθεί ο άνθρωπος από τα εξωτερικά επιβαλλόμενα προστάγματα, η Ηθική πρέπει να καταργηθεί και τότε μόνο θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε την πραγματική ηθική. Ελεύθερο από τις εξωτερικές πιέσεις της Ηθικής, το άτομο θα μπορέσει να αναπτύξει τους δικούς του κανόνες, αυτούς που του επιβάλλει μόνο η συνείδησή του (μια στάση απόλυτα συνεπής προς τις ελευθερίες του ατόμου).

    Με αυτό τον τρόπο ο Μ δεν απορρίπτει και δεν απογυμνώνει τον εαυτό του από την ηθική. Ο ίδιος δεν απαγορεύει στον εαυτό του (αλλά ούτε και κανέναν άλλο) να αναπτύξει την δική του προσωπική θεώρηση των πραγμάτων σύμφωνα με την λογική επεξεργασία που παρουσιάζει. Ούτε έχει και κανένα λόγο να την κρύψει και να μην πάρει θέση (ο ‘στεγνός’ ακαδημαϊκός τρόπος γραφής είναι σχετικά πρόσφατο δημιούργημα, αλλά έτσι και αλλιώς ο Μ δεν προόριζε τα γραπτά του για τα αναγνωστήρια της ‘ακαδημίας’). Ο Μ έχει προσωπική ηθική και συνείδηση που μας κάνει ευδιάκριτες μέσα από τα γραπτά του, αλλά ταυτόχρονα δεν χρειάζεται και να την προκαταβάλει, δημιουργώντας μια διαφορετική Ηθική, μια μαρξιανή Ηθική. Αυτό έχει ως συνέπεια δύο πράγματα. Από την μια δεν χρησιμοποιεί την ηθική για να αντλήσει τα, θεωρούμενα από αυτόν, λογικά συμπεράσματά του και ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται ότι η ηθική δεν είναι κάτι που μπορεί να απαντήσει ένας άνθρωπος, όσο μελετηρός ή ευφυής και αν είναι, ακόμη και αν είναι ο Μ ο ίδιος.

    Το πρώτο συνεπάγεται ότι η απόρριψη του καπιταλισμού δεν γίνεται με βάση την ηθική (ή και Ηθική). Η απόρριψή του αστικού συστήματος γίνεται με βάση την λογική ανάλυση που μας παρουσιάζει όπου σύμφωνα με αυτήν ο καπιταλισμός (και αντιλαμβάνομαι ότι αυτό θα φανεί σε πολλούς τερατώδες, απελπιστικά ανυπεράσπιστο και κάτι που έχει διαψευσθεί- επιτρέψτε μου να αμφιβάλω) δεν μπορεί να επιτύχει ανεμπόδιστη ανάπτυξη. Το αστικό κοινωνικό σύστημα, υποταγμένο στον νόμο της αξίας, δημιουργεί από μόνο του εμπόδια που καθυστερούν την απρόσκοπτη ανάπτυξη των μέσων παραγωγής. Φυσικά μιλώ για την θεωρία των κρίσεων και την πτωτική τάση στα ποσοστά κέρδους. Όπως ανέφερα, αντιλαμβάνομαι πως αυτή η τελευταία μου πρόταση είναι μια βόμβα σε αυτή τη συζήτηση και ειλικρινά δεν θέλω να την δυναμιτίσω. Θα μπορούσαμε να συζητάμε κατά πόσο είναι βάσιμη η εν λόγω θεωρία για μια ολόκληρη ζωή, και ίσως δεν θα συμφωνήσουμε ποτέ. Αυτό που θέλω να φέρω στην επιφάνεια είναι πως αυτή η ερμηνεία (κατά την άποψή μου αρκετά σαφής και ορθή) πέρασε σε δυσμένεια, ξεχάστηκε και είχε ως τελική συνέπεια την μετεωρική άνοδο της ηθικής ερμηνείας των γραπτών του Μ. Και εδώ νομίζω πως πατάμε σε πολύ στέρεο έδαφος. Αν αναλογιστούμε την θεαματική αποτυχία του (τσαρλατανικού) ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ να αναπτύξει τα μέσα παραγωγής και το βιοτικό επίπεδο των πολιτών του θα αντιληφθούμε πολύ εύκολα τις αιτίες που οδήγησαν τους ‘αριστερούς’ να εγκαταλείψουν την ορθολογιστική κριτική σαν να ήταν ο βυθιζόμενος Τιτανικός, σαν να ήταν μια καυτή πατάτα, και να βρουν καταφύγιο στο καβούκι μιας ηθικής αγανάκτησης. Νομίζω πως αυτή η συζήτηση έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μπορεί να γίνει και να εξαχθούν συμπεράσματα χωρίς να εμπλακούμε στις συζητήσεις περί οικονομικών κρίσεων.

    Το δεύτερο σημείο, και δεν θα επεκταθώ πολύ σε αυτό γιατί φοβάμαι πως ήδη έχω μακρηγορήσει αφόρητα, ακουμπά το θέμα της ‘ανικανότητα’ του Μαρξ, ‘να αρθρώσει ένα ολοκληρωμένο ηθικό ιδεώδες για το περιεχόμενο της ευτοπίας που αποτελεί ο κομμουνισμός’. Κατά τη γνώμη μου αυτή δεν είναι μια αδυναμία αλλά η μεγάλη δύναμη του Μ. Αυτό που κατά την γνώμη μου έχει ιδιαίτερη αξία στην σκέψη του, είναι ότι αντιλαμβάνεται ότι έτοιμες λύσεις δεν μπορούν να λύσουν μελλοντικά προβλήματα. Οποιαδήποτε προσπάθεια να βρεθούν προμαγειρεμένες λύσεις δεν μπορούν παρά να αποτύχουν. Οι κοινωνίες όπως εξελίσσονται (ακόμη και αν παραμένουν κάτω από την ετικέτα καπιταλισμός), θέτουν τα δικά τους ξεχωριστά προβλήματα. Νέα δεδομένα θέτουν νέα ηθικά διλλήματα. Όταν για παράδειγμα εμφανίζεται η τεχνολογία της μετάγγισης αίματος, έχουμε νέα ηθικά διλλήματα που πιο πριν ήταν ανήκουστα (και έτσι έχουμε πχ του Ιεχωβάδες). Όταν εμφανίζεται η τεχνολογία των βλαστοκυττάρων επίσης εμφανίζονται νέα ηθικά διλλήματα, και όταν έχουμε την τεχνολογία των ‘ηθικών βλαστοκυττάρων’ (από την σπονδυλική στήλη, όρχεις, κλπ) το παλαιότερο ‘ηθικό’ (καλύτερα Ηθικό) δίλλημα έχει απλά εξαλειφθεί. Νέοι κόσμοι, νέα προβλήματα, νέες αντιπαραθέσεις, νέες λύσεις. Για τον Μ ο κόσμος είναι κινούμενος και οποιεσδήποτε σταθερές λύσεις που προσπαθούν να βάλουν τα πράγματα σε κουτάκια είναι καταδικασμένες να αποτύχουν. (Και εδώ υπάρχουν κάποιες σημαντικές ομοιότητες με την ελευθερία του λόγου όπου η αλήθεια δεν ανήκει σε κάποιο υποκείμενο, προσφέρει όμως ένα ανοιχτό σύστημα μέσα από το οποίο θα μπορέσουμε να βρούμε τις λύσεις μόνοι μας, όποια και αν είναι τα προβλήματα που θα παρουσιαστούν και θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε. Ένα παράδειγμα: Εγώ πιστεύω χωρίς καμία επιφύλαξη στην αδιαίρετη ελευθερία του λόγου. Ταυτόχρονα είμαι διατεθειμένος να μπω σε μια συζήτηση με κάποιον Β ο οποίος προτείνει όρια και περιορισμούς στην ελευθερία. Αν ο Β αρχίσει να με υβρίζει και να με συκοφαντεί, και κάποιοι προτείνουν τον περιορισμό της ελευθερίας του, εγώ θα πετάξω το βολτερικό μου και θα υπερασπιστώ το δικαίωμα του Β να υβρίζει και συκοφαντεί. Αυτό μπορώ να το επιτύχω μόνο αν κάνω μια άρση της πίστης μου, μόνο αν δω την άποψή μου για αυτό που πραγματικά είναι, μια άποψη ενός υποκειμένου ιστορικά, κοινωνικά – και ταξικά – προσδιοριζόμενου, και μέχρι ένα σημείο να είμαι διατεθειμένος να θέσω τη γνώμη μου στο κοινωνικό σύνολο για αντικειμενική κρίση. Κάπου την πιστεύω την άποψή μου- και μάλιστα φανατικά, ίσως ακόμη και ‘ταλεμπανικά’, μέχρι τελικής πτώσης- και ταυτόχρονα δεν την πιστεύω ότι την πιστεύω και αναζητώ, απαιτώ μια ευρύτερη αναγνώριση της αλήθειας. Το πρόβλημα με τον ταλεμπάν ή τον Κουφοντίνα δεν είναι ότι πιστεύει πολύ. Το πρόβλημα είναι ότι δεν είναι διατεθειμένοι να δεχτούν την άρση της βεβαιότητάς τους ώστε να κάτσουν να το συζητήσουν. Ο Μαρξ πιστεύει αυτό που πιστεύει, αλλά δεν είναι Κουφοντίνας).

  14. 14 Νικόλας

    Γιώργο, νομίζω οτι το σχόλιο εμπλουτίζει πολύ τη συζήτηση γιατί πρώτον, προσάγει μία ουσιαστική διάκριση που θίγει ελάχιστα το κείμενο και δεύτερον, γιατί θίγει τη συναφή θεωρία της ιστορίας του Μάρξ (τον ιστορικό υλισμό) στον οποίο δεν αναφερθήκαμε καθόλου ως τώρα.

    Επειδή, όπως δέχεσαι, είναι αδύνατον να εξαντλήσουμε το ζήτημα της κατά Μάρξ ηθικής αποτίμησης -ή μη- του καπιταλισμού με μικροσχόλια, θα αρκεστώ σε μερικές επιμέρους παρατηρήσεις.

    Γράφεις

    ‘Για τον Μ η αληθινή ηθική, η εσωτερική ηθική, η ανάγκη του ανθρώπου να λογοδοτήσει απέναντι στην ίδια του την συνείδηση, χωρίς την επιβολή μιας εκ των άνω Ηθικής δεν είναι μόνο απαραίτητη αλλά και θεμιτή. Αυτή την ηθική δεν θέλει να την καταργήσει. Το αντίθετο μάλιστα, αντιλαμβάνεται ότι για να απελευθερωθεί ο άνθρωπος από τα εξωτερικά επιβαλλόμενα προστάγματα, η Ηθική πρέπει να καταργηθεί και τότε μόνο θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε την πραγματική ηθική. Ελεύθερο από τις εξωτερικές πιέσεις της Ηθικής, το άτομο θα μπορέσει να αναπτύξει τους δικούς του κανόνες, αυτούς που του επιβάλλει μόνο η συνείδησή του (μια στάση απόλυτα συνεπής προς τις ελευθερίες του ατόμου).’

    Κάποιοι μαρξιστές, όπως ο Allen Wood, διαβάζουν τον Μάρξ όπως εσύ. Διακρίνουν ανάμεσα σε ηθικές και μη-ηθικές αξίες, και προτείνουν οτι ο Μάρξ φυσικά προσυπογράφει κάποιες (αντικειμενικές) αξίες, αλλά αυτές δεν είναι ηθικού περιεχομένου. Σε αυτές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η ελεύθερη ανάπτυξη της ατομικότητας, η συνειδητοποίηση ταλέντων και ικανοτήτων, και η απελευθέρωση από την καταπιεστική μορφή του καταμερισμού εργασίας. Η διάκριση του Wood, ωστόσο, απλά επιρωνύει τον ισχυρισμό του Cohen: είτε αποκαλείς την προσκόλληση σε αξίες ελευθερίας, ανάπτυξης της ατομικότητας, και αντικειμενοποίησης ταλέντου ‘ηθική’, είτε ‘μη-ηθική’ αξία, δεν παύεις να προσυπογράφεις κάποιες ουσιαστικές αξίες.

    Ο Μάρξ δεν αναγνωρίζει οτι η αποστροφή που νιώθει για τον καπιταλισμό -και την οποία μοιράζονται οι περισσότεροι σοσιαλιστές- είναι αξιολογικού, έστω, περιεχομένου. Ο βασικός λόγος γι’αυτή την αμέλεια είναι οτι παρασύρεται από την υπεραισιοδοξία που διακατέχει τον ιστορικό του υλισμό, η οποία τον κάνει -όπως και πολλούς μαρξιστές μετά τον Μάρξ- να πιστεύει οτι ο κομμουνισμός δεν χρειάζεται δικαιολόγηση, αφού είναι, ούτως ή άλλως, αναπόφευκτος.

    Αυτό αρκεί για να επιβεβαιώσει τον κεντρικό ισχυρισμό του Cohen.

    Νομίζω οτι αυτό

    ‘Ο Μ έχει προσωπική ηθική και συνείδηση που μας κάνει ευδιάκριτες μέσα από τα γραπτά του, αλλά ταυτόχρονα δεν χρειάζεται και να την προκαταβάλει, δημιουργώντας μια διαφορετική Ηθική, μια μαρξιανή Ηθική.’

    έχει μεγάλη δόση αλήθειας, αλλά είναι παραπλανητικό. Κι’αυτό γιατί αφιερώνει μεγάλο μέρος του έργου του σε αρνητική κριτική ενός συστήματος. Η αρνητική κριτική του Μάρξ παράγει ένα θετικό ιδεώδες (που μπορεί να μας λέει απλά πώς δεν πρέπει να είναι μία ανθρώπινη κοινωνία) και το οποίο ταυτόχρονα μένει ευέλικτο και ανοιχτό. Η διάθεση να μείνει ανοιχτό το περιεχόμενο της ευτοπίας αυτής είναι ίσως ο βασικός λόγος που ο Μάρξ έγραψε τόσα λίγα για τον κομμουνισμό per se (viz. σποραδικά στο Κεφάλαιο, στη Γερμανική Ιδεολογία και στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα).

    Αυτό

    ‘Το αστικό κοινωνικό σύστημα, υποταγμένο στον νόμο της αξίας, δημιουργεί από μόνο του εμπόδια που καθυστερούν την απρόσκοπτη ανάπτυξη των μέσων παραγωγής.’

    το προσυπογράφει σίγουρα ο Μάρξ, αν και πιστεύω οτι δεν εξαρτάται από αυτό

    ‘Φυσικά μιλώ για την θεωρία των κρίσεων και την πτωτική τάση στα ποσοστά κέρδους.’

    Η θέση του Μάρξ για τη δέσμευση των παραγωγικών δυνάμεων από τον καπιταλισμό δεν εξαρτάται από τη θεωρία του για τις κρίσεις. Βέβαια η ύπαρξη κρίσεων μπορεί να λειτουργήσει ως πρόσθετος δεσμός στην ανάπτυξη των δυνάμεων, αλλά δεν είναι απαραίτητο οτι θα είναι οι κρίσεις (τα βασικά) δεσμά στην ανάπτυξη αυτή.

    (Ίσως αποδέχεσαι το παραπάνω, οπότε ξοδεύω άσκοπα pixels.)

    Αυτό

    ‘Οι κοινωνίες όπως εξελίσσονται (ακόμη και αν παραμένουν κάτω από την ετικέτα καπιταλισμός), θέτουν τα δικά τους ξεχωριστά προβλήματα. Νέα δεδομένα θέτουν νέα ηθικά διλλήματα’

    είναι πολύ σημαντικό και, νομίζω, βοηθάει τη συζήτηση. Συμφωνώ. Εντούτοις το εύρος του ανοίγματος που αφήνει ο Μάρξ εδράζεται σε μία κατηγορηματική απόρριψη τουλάχιστον κάποιων κοινωνικών μορφών (σχέσεων ιδιοκτησίας, κλπ.). Διαφορετικά δεν εξηγούνται ούτε τα πρώιμα κείμενα, ούτε το όγδοο μέρος του Κεφαλαίου, ούτε η ΚΠΓ.

    Αλλά δεν συνεπάγεται από την αλήθεια της πρότασής σου οτι ο Μάρξ δεν προσδιορίζει κάποιες (αντικειμενικές και σταθερές) ηθικές άγκυρες. Μάλιστα μόνο χάρη σ’αυτές μπορεί να αφήσει το εύρος των (ηθικών) δυνατοτήτων του κομμουνισμού τόσο διάπλατα ανοιχτό.

  15. 15 Αθ. Αναγνωστόπουλος

    “δεν μπορούμε να περιμένουμε από όλους να έχουν μία στοιχειώδη ηθική ευαισθησία!”

    Αυτό ήταν χτύπημα κάτω απ’ την ζώνη!

    Η εξομοίωση ενός ανάπηρου με ένα ζωγράφο δεν είναι καθόλου προφανής. Ο Δβορκίνος αγωνίζεται πολύ να αποδείξη ότι πολλές προτιμήσεις είναι τόσο έμφυτες όσο και η τρισωμία στο 21ο και η γνώμη μου είναι ότι το κουράζει λίγο.

  16. 16 Νικόλας

    Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, η αναφορά μου στον Dworkin δεν συνεπάγεται οτι ο Μάρξ πρεσβεύει τη θεωρία ισότητας του πρώτου, ή κάποια παραλλαγή αυτής. Οι σύγχρονες θεωρίες ισότητας είναι χρήσιμες για πολλούς λόγους, ένας από τους οποίους είναι οτι μας βοηθούν να δώσουμε βαθύτερες ερμηνείες σε ηθικά ιδεώδη που έχουν εκφραστεί με πολλούς τρόπους στο παρελθόν. Η πολιτική θεωρία του Μάρξ έχει συγγένεια με πολλές σύγχρονες αριστερές πολιτικές θεωρίες, αλλά δεν προκύπτει απαραίτητα από αυτές.

    Θανάση,

    δεν νομίζω οτι είπα πως η ζωή του ανάπηρου με τη ζωή του ζωγράφου είναι εύλογα εξομοιώσιμες. Είπα μόνο οτι υπάρχουν πάμπολλες ανισότητες οι οποίες απορρέουν από μη-επιλεγμένη ή μη-προαιρετική (brute) τυχαιότητα, και οτι αυτές είναι, ως τέτοιες, άδικες.

    Ο Ντουόρκιν, συγκεκριμένα, θεωρεί οτι όλες οι ανισότητες, και μόνο αυτές, που απορρέουν από διαφορετικές φιλοδοξίες και γούστα των ανθρώπων για μια καλή ζωή είναι δικαιολογημένες.

    Αυτή του η θέση, ωστόσο, δεν συνάδει με τη θεωρία για την ισότητα που αναπτύσσει στο δεύτερο δοκίμιο του Sovereign Virtue: πολλές φιλοδοξίες και γούστα μας δεν υπόκεινται στον έλεγχό μας. Ανισότητες που προκύπτουν από αυτές είναι, κατά συνέπεια, άδικες (σκέψου δύο γυναίκες που θέλουν να κάνουν παιδιά, αλλά η πρώτη μπορεί να συλλάβει πανεύκολα, ενώ η δεύτερη χρειάζεται καπνιστό σολωμό για να το κάνει).

    Αυτή τη κριτική ενάντια στον Dworkin την έχει πιέσει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ο G.A. Cohen. Μπορείς να τη βρείς στο άρθρο του ‘Expensive Taste Rides Again’, στον τόμο Dworkin and his Critics (Oxford, 2004).

  17. 17 Giorgos fearless

    Πολύ ορθή η παρατήρησή σου για το θέμα των ‘κρίσεων’ Νικόλα και νομίζω πως δεν χρειάζεται κάποια συνέχεια σε αυτό το ζήτημα. Είχα εύκαιρη την φετινή έκδοση της ΚΠΓ και μια γρήγορη ανάγνωση που έκανα προχθές, μπορώ να πω ότι δεν μου δημιούργησε τον προβληματισμό που αναπτύσσεις. Θα ρίξω μια ματιά και στο τέλος του Κεφαλαίου (φαντάζομαι πως αναφέρεσαι στο 8ο ‘μέρος’ για την ‘πρωταρχική συσσώρευση’) αν και δεν νομίζω πως θα αλλάξει κάτι… Παρόλα αυτά αντιλαμβάνομαι τον προβληματισμό σου. Και μέχρι ενός σημείου όλη αυτή η συζήτηση γίνεται σαν να μην υπάρχει αντικείμενο ή σημείο αντιπαράθεσης. Γράφω κάποια πράγματα όπου στα περισσότερα συμφωνείς και μου απαντάς με πράγματα τα οποία συμφωνώ. Ειλικρινά πιστεύω πως η πηγή της αντιπαράθεσης μας δεν μπορεί να βρεθεί στο πεδίο της ηθικής (ή Ηθικής), αλλά μάλλον έξω από αυτήν, στο θέμα της ανάπτυξης. Σε κάποιο σημείο υπάρχει μια αντίφαση η οποία πρέπει να εξηγηθεί. Στην απάντησή σου – στο μικρο(!!!)σχόλιο μου- αποδέχεσαι την άποψη ότι ο Μαρξ υποστηρίζει ότι «Το αστικό κοινωνικό σύστημα […] δημιουργεί από μόνο του εμπόδια που καθυστερούν την απρόσκοπτη ανάπτυξη των μέσων παραγωγής». Σε ένα σημείο όμως του άρθρου σου γράφεις: «Ο Μάρξ είχε υπερτιμήσει την ικανότητα του καπιταλισμού να οδηγήσει σε ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τουλάχιστον στο βαθμό που να εξαλειφθεί κάθε μορφή ανεπάρκειας αγαθών ή πόρων». Προσωπικά αντιλαμβάνομαι αυτή την αντίφαση ως το αποτέλεσμα δύο διαφορετικών κριτηρίων. Στην δεύτερη διατύπωση το κριτήριο είναι ηθικό (ύπαρξη της ανισότητας) ενώ στην πρώτη οικονομικό, αλλά και πάλι δεν είμαι σίγουρος τι θα απαντήσεις. Υπάρχει μήπως και εδώ κάποια αντίφαση στον Μαρξ;

    Στην εποχή μας η κύρια κριτική ενάντια στον καπιταλισμό έχει ως επιβεβαιωμένο σημείο εκκίνησης την άποψη ότι το σύστημα τρέχει με ιλιγγιώδη ρυθμό. Έτσι πολλοί καταλήγουν στην αναζήτηση νέων μηχανισμών πέδησης του συστήματος ‘για το καλό μας’, ‘το καλό του πλανήτη’, ‘το καλό της καρέτα-καρέτα’ και ‘το καλό των μελλοντικών γενεών’. Πρόκειται για μια κατεξοχήν ηθική επιχειρηματολογία που μας προτρέπει σε κάθε στιγμή να πατήσουμε τα φρένα με όλη μας την δύναμη. Νομίζω οι απαντήσεις που δίνουμε εμείς οι ίδιοι σε αυτά τα θέματα, η αίσθηση της ταχύτητας που μας δίνει ο κόσμος που ζούμε, το πρόσημο (θετικό ή αρνητικό) που βάζουμε μπροστά από την λέξη ‘ανάπτυξη’ επηρεάζουν αναπότρεπτα την ερμηνεία που δίνουμε στον Μαρξ και όχι μόνο. Το σίγουρο είναι ότι ο Μαρξ είναι κατηγορηματικός, η ανάπτυξη έχει θετικό πρόσημο. Είναι μια ηθική ή μη-ηθική αξιολόγηση; Ή δεν είναι καν αξιακό το θέμα, και είναι απλά το πιο ευνόητο και λογικό πράγμα στον κόσμο (για τον κόσμο που ζούσε ο Μαρξ); Το δεύτερο σίγουρο είναι ότι το αρνητικό πρόσημο που εμείς σήμερα βάζουμε μπροστά στην λέξη ανάπτυξη, είναι μια ηθικού περιεχομένου αξιολόγηση (άσε που συχνά προσφέρεται και ως μαρξισμός).

    Παρακολουθώ την συζήτηση με τα υπόλοιπα μέλη με ενδιαφέρον αλλά νομίζω πως υπάρχουν πολλά θέματα που πρέπει να συζητηθούν πολύ πριν φτάσουμε σε όσα έχουν γραφτεί. Έχει φύση ο άνθρωπος και αν ναι από πού πηγάζει, ποια είναι αυτή; Η ελευθερία από πού αντλείται; Τα δικαιώματα είναι φυσικά, εγγενή ή προσδιοριζόμενα και αν ναι, από πού; Τι είναι φυσικό, τι τεχνητό, επίκτητο; Nature or nurture; Νομίζω είναι μερικά από τα θέματα και θα ήθελα πολύ να δω μελλοντικά άρθρα όπου θα αναλύεται και η μαρξιστική προσέγγιση. Από την δική μου οπτική ο προσδιορισμός ενός ταλέντου (δικού μου ή κάποιου άλλου) με τις ετικέτες ‘φυσικό’ ή ‘επίκτητο’ είναι εξαιρετικά προβληματικός. Όπως και το θέμα της ‘τύχης’ ή της ‘ατυχίας’. Ο Σουμάχερ (πιλότος F1) έχει φυσικό ή επίκτητο ταλέντο; Αν η μητέρα του δεν είχε καντίνα hotdog σε πίστα αγώνων, θα είχε αυτό το ταλέντο; Αν είχε γεννηθεί στην Αιθιοπία; Αν είχε γεννηθεί το 1800, το 10.000 π.Χ; Ένας ζωγράφος με πρόβλημα στην όραση και ένας μουσικός με πρόβλημα στην ακοή, είναι τυχεροί ή άτυχοι; Αν επιμείνουμε να τα προσεγγίζουμε με τους περιορισμούς των ασυμβίβαστων δίπολων, νομίζω, το μόνο που θα καταφέρουμε θα είναι να κάνουμε το κεφάλι μας να πονέσει.

  18. 18 Νικόλας

    Γιώργο, γράφεις

    ‘αποδέχεσαι την άποψη ότι ο Μαρξ υποστηρίζει ότι «Το αστικό κοινωνικό σύστημα […] δημιουργεί από μόνο του εμπόδια που καθυστερούν την απρόσκοπτη ανάπτυξη των μέσων παραγωγής». Σε ένα σημείο όμως του άρθρου σου γράφεις: «Ο Μάρξ είχε υπερτιμήσει την ικανότητα του καπιταλισμού να οδηγήσει σε ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τουλάχιστον στο βαθμό που να εξαλειφθεί κάθε μορφή ανεπάρκειας αγαθών ή πόρων». Προσωπικά αντιλαμβάνομαι αυτή την αντίφαση ως το αποτέλεσμα δύο διαφορετικών κριτηρίων.’

    Δεν είμαι σίγουρος τι εννοείς ‘αντίφαση’. Αν εννοείς λογική αντίφαση, τότε δεν υπάρχει. Αν εννοείς οτι η αλήθεια του δεύτερου απειλεί την αλήθεια του πρώτου, τότε δεν θα έλεγα οτι υπάρχει ‘αντίφαση’, απλά διάψευση των προβλέψεων του Μάρξ σε σχέση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

    Συνεπώς αυτό

    ‘Στην δεύτερη διατύπωση το κριτήριο είναι ηθικό (ύπαρξη της ανισότητας) ενώ στην πρώτη οικονομικό’

    είναι ψευδές. Δεν υπάρχει ηθικό περιεχόμενο στην πρόταση ‘οι παραγωγικές δυνάμεις δεν αναπτύχθηκαν με τον ιλιγγιώδη ρυθμό που προέβλεπε ο Μάρξ’. Ο Μάρξ έκανε μία πρόβλεψη μη-κανονιστικού, εμπειρικού περιεχομένου, η οποία διαψεύστηκε.

    Αλλά δεν συνεπάγεται από το ψεύδος μίας από τις θέσεις του Μάρξ (για την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων) οτι το αστικό κοινωνικό σύστημα δεν δημιουργεί εμπόδια στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

    Θέλω να πω, οι παρακάτω προτάσεις μπορεί να είναι ταυτόχρονα αληθείς:

    1) Οι παραγωγικές δυνάμεις δεν αναπτύχθηκαν όσο προέβλεπε ο Μάρξ

    και

    2) Το αστικό κοινωνικό σύστημα είναι πρόσκομμα στην περαιτέρω ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

    Το μόνο που συνεπάγεται η 1) είναι πως ο κομμουνισμός -αν επιτευχθεί- δεν θα καταφέρει να εξαλείψει την ανεπάρκεια. Ergo η εμμονή των εύλογα σκεπτόμενων κομμουνιστών και σοσιαλιστών σε ένα αλτρουϊστικό ήθος, το οποίο είναι απαραίτητο στην απουσία απόλυτης αφθονίας.

    Αυτό

    ‘Το σίγουρο είναι ότι ο Μαρξ είναι κατηγορηματικός, η ανάπτυξη έχει θετικό πρόσημο.’

    είναι ασαφές. Η ‘ανάπτυξη’ όπως την εννοεί ο Μάρξ είναι ακραιφνής μεγέθυνση των παραγωγικών δυνάμεων, τίποτα περισσότερο. Η ‘ανάπτυξη’ όπως την εννοούμε σήμερα, μπορεί να περιλαμβάνει περιβαλλοντικά κριτήρια, κλπ.

    Νομίζω οτι για τον Μάρξ η μεγέθυνση, ή ανάπτυξη, των παραγωγικών δυνάμεων έχει θετικό πρόσημο επειδή οδηγεί σε ίση ελευθερία για όλους, και σε υποσκελισμό της υποτέλειας που αντιπροσωπεύουν κάποιες καπιταλιστικές σχέσεις. Αλλά δεν υπάρχει κάτι καλό στη κατά Μάρξ μεγέθυνση καθ’αυτή, το οποίο απαντά στο ερώτημα αυτό

    ‘Είναι μια ηθική ή μη-ηθική αξιολόγηση;’

    Η μεγέθυνση των παραγωγικών δυνάμεων νομίζω αξιολογείται θετικά (ηθικά και μη) μόνο εργαλειακά, δηλάδη μόνο στο βαθμό που βοηθά στη βελτίωση των συνθηκών ζωής, μας φέρνει πιο κοντά στο ιδεώδες της ισότητας και ελευθερίας, κλπ.

    Αυτό

    ‘το αρνητικό πρόσημο που εμείς σήμερα βάζουμε μπροστά στην λέξη ανάπτυξη, είναι μια ηθικού περιεχομένου αξιολόγηση’

    μου φαίνεται (πάλι) ασαφές γιατί η ανάπτυξη είναι ασαφής έννοια. Συνήθως η ανάπτυξη (ως ‘development’) αξιολογείται θετικά, ενώ η ακραιφνής μεγέθυνση (δηλαδή ως ‘growth’) αξιολογείται ουδέτερα, ή αρνητικά.

    Οι ερωτήσεις της τελευταίας παραγράφου είναι, νομίζω, εύλογες.

    Το γεγονός οτι ανακύπτουν άμεσα αυτές οι απορίες -όταν εγκαταλείψουμε την μαρξιανή παραγωγική υπεραισιοδοξία- είναι ο λόγος που οι σημαντικότεροι μαρξιστές των τελευταίων 30 ετών (viz. οι G.A. Cohen, John Roemer, Jon Elster) έχουν στραφεί στην ηθική και πολιτική θεωρία. Αυτός είναι, κατά την άποψή μου, ο τελευταίος προμαχώνας -και μάλλον ο μόνος- στον οποίο μπορεί να νικήσει η μαρξιανή θέση, ή μέρος αυτής.

    Για μία πολύ καλογραμμένη (εν μέρει αυτοβιογραφική) εξιστόριση αυτής της στροφής των μαρξιστών προς την ηθική θεωρία, δες το βιβλίο του Cohen If You’re an Egalitarian, How Come you’re so Rich? Για μία πολύ καλή μαρξιανή απάντηση στην άρνηση (από τον Αλτουσέρ και άλλους) κάθε είδους σταθεράς στην ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία και στις ανθρώπινες ιδιότητες, δες το βιβλίο του Norman Geras, The Refutation of a Legend.

  19. 19 Giorgos fearless

    Αγαπητέ Νικόλα, ειλικρινά δεν είχα κάποια πρόθεση να γράψω κάτι ψευδές ή να διαστρεβλώσω την άποψή σου. Ίσως θα έπρεπε να ήμουν ακόμη πιο διστακτικός στην διατύπωσή μου.

  20. 20 Giorgos fearless

    Επιτρέψτε μου εδώ να θέσω προς κοινή αξιολόγηση ορισμένα επιλεκτικά σημεία από την ΚΠΓ, ώστε να έχουμε μια μικρή γεύση αποσπασμάτων που πιστεύω προσφέρουν την δυνατότητα εξήγησης χωρίς ακροβασίες. Ουσιαστικά πρόκειται για αποσπάσματα που βρίσκονται στις ίδιες σελίδες με τα αποσπάσματα από την ΚΠΓ που παραθέτει ο Νικόλας στο άρθρο του (στην έκδοση Σύγχρονη Εποχή, 2007 που έχω στα χέρια μου, σελ 21: ‘όχι όπως έχει αναπτυχθεί[…]’, σ. 23: ‘Από τον καθένα[…]’ και σ. 22: ‘Ένα ίσο δικαίωμα είναι[…]’ και ‘αναγνωρίζει σιωπηρά[…]’).

    Από σελ. 23 (από την παράγραφο που προηγείται αμέσως πριν την παράγραφο που περιέχει το ‘από τον καθένα […. ]ανάλογα με τις ανάγκες’):

    «Το δίκαιο δεν μπορεί ποτέ να είναι ανώτερο από την οικονομική διαμόρφωση και την καθορισμένη από αυτήν πολιτιστική ανάπτυξη της κοινωνίας.»

    Μια παράγραφο πιο κάτω, σελ. 24, γράφει:

    «Άσχετα από όσα αναπτύξαμε ως εδώ, ήταν γενικά λάθος να δώσουν τόση σημασία στη λεγόμενη διανομή και να τονίζουν κυρίως αυτήν.
    »Η κάθε φορά διανομή των μέσων κατανάλωσης είναι μονάχα συνέπεια της διανομής των ίδιων των όρων παραγωγής. […] Ο χυδαίος σοσιαλισμός (κι απ’ αυτόν πάλι ένα μέρος από τους δημοκράτες) κληρονόμησε από τους αστούς οικονομολόγους την αντίληψη να θεωρεί και να χειρίζεται τη διανομή ανεξάρτητα από τον τρόπο παραγωγής, και έτσι παρουσιάζει το σοσιαλισμό σαν να περιστρέφεται κυρίως γύρω από τη διανομή. Αφού όμως από πολύν καιρό έχει αποσαφηνιστεί η πραγματική σχέση, γιατί να γυρίζουμε ξανά προς τα πίσω;» (έμφαση του Μαρξ)

    Και ο καθένας είναι ελεύθερος να δώσει την ερμηνεία του.

    Επίσης, πρέπει να πω, φίλε Νικόλα, με προβληματίζει πολύ η θέση σου πάνω στην ‘ανάπτυξη’. Ειδικότερα όταν γράφεις «Η ‘ανάπτυξη’ όπως την εννοούμε σήμερα, μπορεί να περιλαμβάνει περιβαλλοντικά κριτήρια, κλπ» και μου δίνει την αίσθηση ότι το υποβαθμίζεις πολύ το ζήτημα όταν το παρουσιάζεις, λίγο-πολύ, υπονοώντας το, ως μια τεχνική συζήτηση. Δεν πιστεύω καθόλου πως είναι έτσι τα πράγματα. Ίσα-ίσα, αυτό που βλέπω εγώ είναι ότι μόλις αρθρωθεί μια πρόταση τεχνικής εκλογίκευσης του περιβαλλοντολογικού στιγματισμού της ανάπτυξης, το ηθικό λιντζάρισμα που θα ακολουθήσει μπορεί να θεωρηθεί σχεδόν βέβαιο. Ακόμη και στους ψυχρούς ακαδημαϊκούς κύκλους, όπως στην περίπτωση Λόμποργκ όπου μια προσπάθεια να τεθεί το θέμα ψυχρά και τεχνικά οδήγησε στο, μέχρι ενός σημείου επιτυχημένο, ακαδημαϊκό λιντζάρισμα του συγγραφέα. Η παλαιά Ηθική φυσικά έχει καταρρεύσει, στην θέση της όμως έχει ανοικοδομηθεί μια νέα πολύ πιο εισχωρητική Ηθική. Όταν ήμουν γυμνασιόπαιδο στην δεκαετία του ’80, η αγορά ενός ζευγαριού Timberland ήταν η αγορά ενός ‘status symbol’. Μαζί με ένα ζευγάρι αγόραζες και λίγη ‘βελτιωμένη’ κοινωνικοποίηση. Σήμερα όταν πας σε ένα κατάστημα και αγοράζεις ένα ζευγάρι παπούτσια από την ίδια εταιρεία, επιστρέφεις σπίτι σου και ανακαλύπτεις πόσες kWh καταναλώθηκαν στην κατασκευή των παπουτσιών σου, πόση παιδική εργασία χρησιμοποιήθηκε (0%) και πόση ξυλεία από αυτήν που χρειάστηκε προέρχεται από αειφορικά διαχειριζόμενα δάση. Μπορεί να εμφανίζεται με τεχνικούς όρους το θέμα αλλά έχω την αίσθηση ότι δύσκολα μπορούμε να αποφύγουμε το συμπέρασμα ότι μαζί με τα παπούτσια αγοράζω και ένα μικρό κομματάκι Ηθικής. Λίγο δύσοσμη για τις προτιμήσεις μου, αλλά Ηθική σίγουρα.

    Δες και την συζήτηση για ‘τα ψηλά κτίρια’ (Κτίζοντας ψηλά – προς μια νέα Ελλάδα). Αν βλέπαμε έναν ουρανοξύστη με μια καθαρή τεχνική ματιά, το πρώτο που θα βλέπαμε θα ήταν εξοικονόμηση γης. Εμείς όμως βλέπουμε ‘φαλλούς’. Το τεχνικό φορεματάκι είναι φτιαγμένο από αραχνοΰφαντο ύφασμα που είναι αρκετά διάφανο για να διακρίνουμε το Ηθικά παχύσαρκο σώμα που κρύβει.

  21. 21 Νικόλας

    Γιώργο, στο πρώτο σου σχόλιο έκανες μία οξύνοη διάκριση ανάμεσα στην ηθική και την Ηθική. Αυτή η διάκριση, νομίζω, συνάδει με τη σκέψη του Μάρξ.

    Συνάδει ως προς το εξής: η ‘Ηθική’ είναι απλά απόρροια της εκάστοτε μορφής των κοινωνικών σχέσεων (όπως γράφει ο Μάρξ σποραδικά στην ΚΠΓ, στο Κεφάλαιο και στη Γερμανική Ιδεολογία). Αλλά υπάρχει και η ‘ηθική’, την οποία ο Μάρξ προσυπογράφει, και η οποία είναι αντικειμενική και καθολική. Όπως έγραψα στο σχόλιό μου παραπάνω, ο Μάρξ δεν μπορεί να μην προσυπογράφει μία μορφή ‘ηθικής’, γιατί διαφορετικά δεν έχει πολεμοφόδια για να εγείρει τη (σφοδρή του) κριτική στον καπιταλισμό: η εκμετάλλευση του εργάτη από τον εργοδότη, ή του δούλου από τον γαιοκτήμονα, δεν μπορεί να είναι μόνο απόρροια της ιδεολογίας της εκάστοτε εποχής.

    Για εκτενή στοιχεία υπέρ αυτής της θέσης δες το εξαιρετικό δοκίμιο του Norman Geras ‘The Controversy on Marx and Justice’ από το New Left Review εδώ. Για μία -κατά την άποψή μου παρωχημένη άποψη- δες το δοκίμιο του Allen Wood ‘Marx and Equality’ στο βιβλίο του Karl Marx.

    Δεν είμαι σίγουρος οτι καταλαβαίνω τις τελευταίες δύο παραγράφους του σχολίου σου. Γράφεις

    ‘Ειδικότερα όταν γράφεις «Η ‘ανάπτυξη’ όπως την εννοούμε σήμερα, μπορεί να περιλαμβάνει περιβαλλοντικά κριτήρια, κλπ» και μου δίνει την αίσθηση ότι το υποβαθμίζεις πολύ το ζήτημα όταν το παρουσιάζεις, λίγο-πολύ, υπονοώντας το, ως μια τεχνική συζήτηση’

    Όταν ο Μάρξ μιλάει για ‘ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων’ εννοεί ‘μεγέθυνση των δυνάμεων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την διαμόρφωση του εξωτερικού κόσμου σύμφωνα με τις ανθρώπινες επιθυμίες’, χωρίς ίχνος ηθικής αξιολόγησης. Τα ερωτήματα ‘τί είδους οικονομική μεγέθυνση θέλουμε;’, ή ‘τί είδους μεγέθυνση είναι ηθικά ευκταία;’ είναι διακριτά από το ερώτημα ‘τί είναι οικονομική μεγέθυνση;’

    Μπορούμε να βρούμε δεκάδες δείκτες με τους οποίους να μετρήσουμε την οικονομική μεγέθυνση και κάποιοι από αυτούς είναι ‘τεχνικοί’. Το ερώτημα είναι ποιοί από αυτούς τους δείκτες είναι οι καλύτεροι, ή πιο ακριβείς, ή πιο επιθυμητοί.

    Το δεύτερο ερώτημα είναι ηθικό (και άρα όχι ‘τεχνικό’, αν υποθέσουμε οτι τα ηθικά ζητήματα δεν είναι ‘τεχνικά’), το πρώτο όχι.

  22. 22 Giorgos fearless

    Κατά την γνώμη μου αν υπάρχει κάτι που προκαλεί έκπληξη σε όποιον διαβάζει τον Μαρξ είναι ότι δεν στηρίζει τα επιχειρήματα του σε κάποια ηθική βάση. Η απόδειξη για την μη ύπαρξη ενός πράγματος απαιτεί, σε ένα μεγάλο μέρος, να αναζητήσουμε αυτό που απουσιάζει. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι το θέμα της παιδικής εργασίας και πως το χειρίζεται ο Μαρξ στην ΚΠΓ όπου φτάνει στο σημείο να γράψει: ‘η έγκαιρη σύνδεση της παραγωγικής εργασίας με τα μαθήματα είναι ένα από τα πιο ισχυρά μέσα για την μετατροπή της σημερινής κοινωνίας’. Η προσέγγιση είναι καθαρά ρεαλιστική χωρίς κανένα ίχνος ηθικού προβληματισμού.

    Η αναγραφή όλων αυτών των στοιχείων που ανέφερα στη συσκευασία των παπουτσιών μου (όπως και η υπόθεση Λόμποργκ και το παράδειγμα της συζήτησης για τους ουρανοξύστες) δείχνει δύο πράγματα. Από την μια μας προσφέρει μια ένδειξη του πόσο μακριά έχει φτάσει η ηθική προσέγγιση των φαινομένων (viz. μέχρι και το πέλμα μας). Ταυτόχρονα όμως, υπάρχει και μια άλλη διάσταση σε αυτή την ηθικοποίηση των κοινωνικών ζητημάτων. Η ηθική κωδικοποίηση των κοινωνικών πραγμάτων απομονώνει τα φαινόμενα από τις συγκεκριμένες κοινωνικοοικονομικές και ιστορικές συνθήκες που τα παράγουν, μετατρέποντάς τα σε αφηρημένες έννοιες πανανθρώπινου κύρους. Unisef -ή ίσως και unisex – τύπου :) Ο Μαρξ (και ο μαρξισμός όπως τον αντιλαμβάνομαι εγώ), είναι ένα κοφτερό εργαλείο που μας δίνει την δυνατότητα να έρθουμε σε ρήξη με τα ηθικά διδάγματα της εποχής μας, να τα αμφισβητήσουμε, επανατοποθετώντας τα φαινόμενα εντός των πραγματικών συνθηκών που τα παράγουν, εξετάζοντας την προϊστορία τους και τις ιστορικά συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις που τα καθορίζουν. Μπορούμε βέβαια να πάρουμε και μια άλλη αντίθετη διαδρομή, να προσπαθήσουμε να συμβιβαστούμε με την εποχή μας, να κάνουμε τον Μαρξ να μιλήσει την γλώσσα μας, την γλώσσα που καταλαβαίνουμε καλύτερα (και καθησυχάζει καλύτερα τις ενοχές που μας έχει δημιουργήσει η ‘αφθονία’ μας). Να δημιουργήσουμε έναν ηθικό (ή Ηθικό) μαρξισμό με το ηθικό αλφαβητάρι και λεξιλόγιο της εποχής μας. Το θέμα είναι τι μάχη θέλουμε να δώσουμε και από αυτή την απόφαση θα εξαρτηθεί και τι πολεμοφόδια θέλουμε. Εγώ πιστεύω πως η ρήξη συνάδει περισσότερο με το πνεύμα του μεγάλου Γερμανού (αλλά και με τις ανάγκες της εποχής μας) και υιοθετώ (με ευλάβεια) το αγαπημένο του καρτεσιανό μότο: De omnibus dubitandum (Αμφισβήτησε τα πάντα).

    «Πόσο από το ΑΕΠ του Πακιστάν προέρχεται από παιδική εργασία;» είναι ένα ερώτημα που λίγοι γνωρίζουν την απάντηση. Ηθική άποψη όμως για την παιδική εργασία έχουμε όλοι μας. Το πρόβλημα είναι ότι η αίσθηση που μου προσφέρουν τα παπούτσια μου είναι τόσο αναπαυτική που πολύ δύσκολα θα έτρεχα να αναζητήσω την απάντηση.

  23. 23 Νικόλας

    Γιώργο, αυτό

    ‘Η προσέγγιση είναι καθαρά ρεαλιστική χωρίς κανένα ίχνος ηθικού προβληματισμού.’

    είναι πιστεύω εν μέρει αλήθεια. Αλλά δεν εξηγεί ούτε τις αναφορές του Μάρξ στη ‘κλοπή’, τις συγκρίσεις με τη δουλεία, και την σφοδρή καταδίκη του καπιταλισμού -σε ηθική βάση- σε διάφορα μέρη, όπως λ.χ. στο όγδοο μέρος του Κεφαλαίου.

    Ο Μάρξ πίστευε οτι δεν χρειαζόταν να καταδικάσει τον καπιταλισμό ηθικά -μολονότι τον καταδίκαζε ηθικά- γιατί ο ίδιος ο καπιταλισμός πριονίζει, αργά αλλά σταθερά, το κλαδί που τον στηρίζει.

    Νομίζω οτι η συζήτησή μας αυτή θα ωφεληθεί πολύ αν διαβάσεις το δοκίμιο του Geras, το οποίο είναι πολύ πιο εμπεριστατωμένο από ο,τιδήποτε μπορώ να γράψω εδώ, υπό μορφή σχολίων (και ο Geras είναι από τους πιο διακεκριμένους μαρξιστές της γενιάς του).

    Συνεπώς αυτό

    ‘είναι ένα κοφτερό εργαλείο που μας δίνει την δυνατότητα να έρθουμε σε ρήξη με τα ηθικά διδάγματα της εποχής μας, να τα αμφισβητήσουμε, επανατοποθετώντας τα φαινόμενα εντός των πραγματικών συνθηκών που τα παράγουν, εξετάζοντας την προϊστορία τους και τις ιστορικά συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις που τα καθορίζουν.’

    μπορεί να είναι αλήθεια. Και νομίζω οτι είναι σημαντικό. Αλλά, και πάλι, δεν συνεπάγεται από αυτό οτι ο Μάρξ δεν προσυπογράφει μία καθολική και αντικειμενική ηθική. Η μαρξιανή καταδίκη της εκμετάλλευσης -όπως και της δουλείας- εδράζεται, κατά την άποψή μου, σε μία αντικειμενικού περιεχομένου καταδίκη του Μάρξ αυτών των κοινωνικών σχέσεων. Και σε τί άλλο θα μπορούσε να εδράζεται, άλλωστε;

    Αυτή η παρατήρηση

    ‘Πόσο από το ΑΕΠ του Πακιστάν προέρχεται από παιδική εργασία;» είναι ένα ερώτημα που λίγοι γνωρίζουν την απάντηση. Ηθική άποψη όμως για την παιδική εργασία έχουμε όλοι μας. Το πρόβλημα είναι ότι η αίσθηση που μου προσφέρουν τα παπούτσια μου είναι τόσο αναπαυτική που πολύ δύσκολα θα έτρεχα να αναζητήσω την απάντηση.’

    μου φαίνεται εξίσου καλή. Και μάλλον συνάδει με την -υπεραισιόδοξη- σκέψη του Μάρξ: ‘δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε την (αντικειμενική) ηθική βδελυρότητα του καπιταλισμού, γιατί κάποια στιγμή θα καταστήσει δέσμιες τις παραγωγικές δυνάμεις, οι οποίες θα τον αντικαταστήσουν για μια μορφή κομμουνισμού.’

    Αλλά αυτό που προτείνει είναι υπεραισιόδοξο επειδή αδύνατο στο άμεσο μέλλον: οι παραγωγικές δυνάμεις δεν αναπτύσσονται -και μάλλον αποκλείεται να αναπτυχθούν- όσο γρήγορα πίστευε ο Μάρξ οτι θα αναπτυχθούν από τον καπιταλισμό. Συνεπώς δεν είναι δυνατό να αφήσουμε παράμερα την ηθική μας απέχθεια ελπίζοντας οτι οι παραγωγικές δυνάμεις θα αποτινάξουν το απεχθές δεσπόζων καθεστώς. Η διάψευση της υπεραισιοδοξίας του Μάρξ για τις παραγωγικές δυνάμεις, περιορίζει επικίνδυνα τις ελπίδες για μία μορφή κομμουνισμού ή σοσιαλισμού, τουλάχιστον εν τη απουσία αναδιάρθρωσης της συμπεριφοράς και τρόπου ζωής των ανθρώπων.

    Ένας συνεπής κομμουνιστής δεν έχει πλέον τη πολυτέλεια της υπεραισιοδοξίας του Μάρξ. Την επόμενη φορά που θα πάει να αγοράσει παπούτσια Nike, οφείλει να ζυγίσει την αυξημένη άνεση με την επιδοκιμασία για έναν βδελυρό (εκμεταλλευτικό) φορέα, τον οποίο η πράξη της αγοράς ενισχύει.

  24. 24 Giorgos fearless

    You say ‘Nike’ – I say ‘Timberland’
    You say ‘βδελυρός’ – I say ‘αειφορικός’

    Πέρα από την χιουμοριστική διάθεση να πω ότι η συζήτηση είναι πολύ ενδιαφέρουσα αλλά αυτή τη στιγμή είναι δύσκολο να αφιερώσω τον επιπλέον χρόνο που χρειάζεται για όλο το ‘homework’ του θέματος που συζητάμε. Ο Geras είναι διακεκριμένος μαρξιστής όπως και ο Cohen, και είμαι πρόθυμος να ξαναδιαβάσω και το 8ο, απλά δεν είναι τόσο εύκολο αυτή τη στιγμή. Φοβάμαι όμως ότι υπάρχει ένας αναχρονισμός στην συζήτησή μας. Ο ηθικός εμπλουτισμός του μαρξισμού είναι ήδη γεγονός. Σίγουρα δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα, αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 μέχρι σήμερα (μια τάση που γεννήθηκε μέσα από τις μεταπολεμικές συνθήκες) έχουμε δει αρκετά από την ανοικοδόμηση αυτή και ίσως έχει έρθει η στιγμή να αποτιμηθεί αυτό που ήδη βιώνουμε. Μπορεί (και ελάχιστα αμφιβάλω πάνω σε αυτό) οι προθέσεις να ήταν αγνές, το θέμα όμως είναι ότι υπήρχαν και απρομελέτητες συνέπειες.

    Οι παραπάνω παραποιημένοι στοίχοι εκφράζουν το επιχείρημα μου. Στην πραγματικότητα, όπως την βλέπω εγώ, και εν μέρει ίσως και εσύ, πρόκειται για ψευδή ζεύγη που αναφέρονται στο ίδιο πράγμα. Όπως είναι πλαστό το ζεύγος τομέιτο/τομάτο στον αυθεντικό στοίχο, έτσι είναι πλαστό και το ζεύγος Nike/Timberland (όπου για τις ανάγκες του παραδείγματος η Nike αντιπροσωπεύει το αντίθετο της ‘Ηθικής’ Timberland, το πρόσωπο του ‘ανήθικου’ καπιταλισμού που παράγει τα προϊόντα του στο sweatshop). Και μέχρι εδώ πιστεύω ότι ίσως να υπάρχει ένα κοινό έδαφος. Στον επόμενο στοίχο με το ζεύγος ‘βδελυρός/αειφορικός’ οι διαδρομές μας χωρίζουν. Μόνο μέσα από την σύγκλιση των αναλύσεών μας πάνω στο ζεύγος Nike/Timberland θα μπορέσουμε να συγκλίνουμε στο θέμα που μας χωρίζει. Και στα δύο ζεύγη η κριτική στο πρώτο μέρος είναι πολύ εύκολη. Το απαιτητικό και το δύσκολο είναι η κριτική στην ‘Timberland’ και τον ‘αειφορικό’. Όταν γράφω ότι ‘είναι πολύ αναπαυτικά τα παπούτσια μου’, δεν αναφέρομαι στον ορθοπεδικό σχεδιασμό τους που σέβεται την ανατομία του πέλματός μου, αλλά στην ανακούφιση της συνείδησής μου που μου προσφέρουν σε αρμονία με την ανατομία της νέας Ηθικής μας.

    Υπάρχει κάποια συνάφεια μεταξύ της νέας ηθικής μας, ‘Timebrland vs Nike’, ‘αειφορικός vs βδελυρός’, και του ηθικού μαρξισμού του Geras; Συνδέονται με κάποιον τρόπο;

    Πάνω στο θέμα της υπεραισιοδοξίας του Μαρξ, νομίζω πως τον αδικείς όταν γράφεις ότι υποστηρίζει ότι ‘δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε την (αντικειμενική) ηθική βδελυρότητα του καπιταλισμού, γιατί κάποια στιγμή θα καταστήσει δέσμιες τις παραγωγικές δυνάμεις, οι οποίες θα τον αντικαταστήσουν για μια μορφή κομμουνισμού’. Η σύνοψη της θέσης του που παρουσιάζεις είναι μια περιγραφή που ταιριάζει γάντι στους επίγονούς του που αναδύθηκαν ξεδιάντροπα όταν πέθανε και ο Ένγκελς. Πρόκειται φυσικά για τους περίφημους χυδαίους υλιστές που γαλούχησαν ολόκληρες γενιές μαρξιστών και, δυστυχώς, συνεχίζουν να επιζούν μέχρι και σήμερα. Η ιδέα ότι οι υλικές συνθήκες θα παίξουν μόνες τους το προδιαγεγραμμένο παιχνίδι τους, είναι μια κωμική ιδέα που μόνο οι πιο καλουπαρισμένοι χυδαίοι υλιστές μπορούν να την προφέρουν χωρίς κωμικούς σπασμούς στο πρόσωπό τους. Δεν έχει όμως καμία συνάφεια με τις σκέψεις του Μαρξ. Έχεις βέβαια ένα πολύ μεγάλο δίκιο όταν γράφεις για υπεραισιοδοξία του Μαρξ, αν αναφέρεσαι στο γεγονός ότι ο ίδιος πίστευε στην επικείμενη επανάσταση. Η αντίληψη ότι η προλεταριακή επανάσταση είναι στην επόμενη γωνία της ιστορίας είναι παρούσα στα γραπτά του και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Όπως και κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα αρνηθεί ότι 150 έτη μετά τίποτα από αυτά δεν πραγματοποιήθηκε. Μέχρι εκεί όλα καλά, φοβάμαι όμως ότι δεν βλέπω κάποιο βαθύ συμπέρασμα μέσα από όλες αυτές τις παραδοχές και ότι πρόκειται για μια άλλη μεγάλη συζήτηση για τα εμπειρικά δεδομένα που αντικρούουν την μαρξιανή θεωρία. Και αυτό νομίζω είναι επίσης άδικο διότι προσπαθεί να αποδώσει φόρο τιμής με έναν αρνητικό τρόπο, ώστε να εμφανιστεί τελικά η ιδέα του διαψευσμένου προφήτη. Η διάψευση είναι η τελική μοίρα όλων των προφητειών και των δημιουργών τους. Το θέμα είναι αν είναι σωστό να τον διαβάζουμε ως προφητικό χρησμό.

    Τώρα στο θέμα της δικής μου υπεραισιοδοξίας νομίζω πως ο χαρακτηρισμός είναι άστοχος. Το αντίθετο μάλιστα είναι η αλήθεια. Πως η υιοθέτηση του ‘αμφισβήτησε τα πάντα’ φαντάζει στις μέρες μας καθησυχαστική; Θα ήταν τεράστιο λάθος όσα έχω γράψει να εκτιμηθούν από την πλευρά μιας ‘υπεραισιοδοξίας’ ή ενός ‘χυδαίου υλισμού’.

  25. 25 Νικόλας

    Γιώργο, αυτό

    ‘δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε την (αντικειμενική) ηθική βδελυρότητα του καπιταλισμού, γιατί κάποια στιγμή θα καταστήσει δέσμιες τις παραγωγικές δυνάμεις, οι οποίες θα τον αντικαταστήσουν για μια μορφή κομμουνισμού’

    δεν νομίζω οτι συνεπάγεται χυδαίο υλισμό. Είναι απλά μια έκφραση του ιστορικού υλισμού, στη μορφή που τον πρέσβευε ο Μαρξ.

    Αλλά πρέπει να μου πεις τι εννοείς με τον ‘χυδαίο υλισμό’ (θεωρείς, λ.χ., τον Plekhanov χυδαίο υλιστή;)

    Όπως και να’χει, νομίζω οτι, κυρίως λόγω της απρόσεχτης αλτουσεριανής φλυαρίας των τελευταίων σαράντα ετών, η αντίληψη του Plekhanov, και άλλων σημαντικών υπεραπιστών του ιστορικού υλισμού, όπως ο Cohen, έχει παρανοηθεί.

    Γράφεις

    ‘Έχεις βέβαια ένα πολύ μεγάλο δίκιο όταν γράφεις για υπεραισιοδοξία του Μαρξ, αν αναφέρεσαι στο γεγονός ότι ο ίδιος πίστευε στην επικείμενη επανάσταση.’

    Δεν αναφέρομαι σε αυτό το γεγονός. Αναφέρομαι στην υπεραισιοδοξία του για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, η οποία είναι, σύμφωνα με τον Μαρξ, αναγκαία συνθήκη για τον σοσιαλισμό. Πρόσεξε οτι αυτή η υπεραισιοδοξία δεν συνεπάγεται αυτό

    ‘ιδέα ότι οι υλικές συνθήκες θα παίξουν μόνες τους το προδιαγεγραμμένο παιχνίδι τους’ (έμφαση δική μου)

    Η πεποίθηση οτι οι υλικές συνθήκες θα παίξουν μόνες τους οποιοδήποτε ρόλο είναι πιστεύω ανόητη, και δεν νομίζω οτι την υποστηρίζει κανείς σοβαρός μαρξιστής.

    Αλλά αν δεν πληρείται η αναγκαία συνθήκη της ανάπτυξης των δυνάμεων, τότε κάποιες μορφές κομμουνισμού -ως εξάλειψη κάθε έλλειψης και κοινωνικών περιορισμών- είναι αδύνατες. Κατά συνέπεια, ο μόνος τρόπος να επιτευχθεί το καθεστώς που επιθυμούν οι σοσιαλιστές είναι η αναδιάρθρωση των κοινωνικών σχέσεων με γνώμονα κάποιες κεντρικές σοσιαλιστικές τους πεποιθήσεις, μερικές εκ των οποίων είναι ηθικού περιεχομένου.

  26. 26 Yiannis11

    Σωτήρης Γεωργανας έγραψε:Στον δυτικο κοσμο, αν εχεις κανονικες ικανοτητες και δεν σπουδαζεις, εισαι μαλλον αξιος της μοιρας σου

    Φυσικά δεν αναφέρεσαι στην Ελλάδα ε?

    Σωτήρης Γεωργανας έγραψε: Παίρνεις δυο ατομα με το ιδιο ταλεντο. Ο ενας δουλευει σκληρα για 15 χρονια και μετα γινεται καθηγητης με μονιμοτητα στο Χαρβαρντ. Ο αλλος δουλευει μονο για 10 και τελικα δεν καταφερνει να βρει πουθενα καθηγητικη θεση, καταληγει σε σουπερμαρκετ, γιατι φυσικα καμμια εταιρεια δεν θελει εναν 40ρη χωρις πρακτικη επαγγελματικη εμπειρια. Οι απολαβες τους θα εχουν τεραστια διαφορα ενω ο κοπος τους δεν εχει. Αλλα δεν νομιζω οτι μπορει να μιλαει κανεις για αδικια!

    Κι όμως. Από την στιγμή που οι αποδοχές του καθηγητή είναι μικρότερες από τα 2/3 του μισθού του υπαλλήλου του σούπερ μάρκετ, μιλάμε για αδικία.
    Το μεγαλύτερα φαινόμενα αδικίας στον σύγχρονο δυτικό κόσμο και ειδικά στην Ελλάδα, έχουν τις ρίζες τους κυρίως στην εφαρμογή του -απαράδεκτου κατ εμέ- άγραφου κοινωνικού κανόνα «ας αμείβεται πλουσιοπάροχα η γνώση και πενιχρά η εργασία», κανόνας που έχει άμεσα επιβληθεί στον μέσο νου (=χαμηλού επιπέδου νου) από τις εποχές «του γιατρού και του δικηγόρου».

    Και για να χρησιμοποιήσω και ένα απλό παράδειγμα, έχουμε δυο άτομα (Α, Β) με τις ίδιες ικανότητες. Ο Α κατάγεται από φτωχή οικογένεια και αναγκάζεται από τα 13 του να δουλεύει στις οικοδομές. Ο Β κατάγεται από μια μέση οικογένεια και σπουδάζει. Μετά τις σπουδές και τον στρατό, στα 27 του χρόνια μπαίνει στην αγορά εργασίας και κατέχοντας αναγνωρισμένους τίτλους σπουδών διορίζεται σε μια οικονομική υπηρεσία του κράτους. Έτσι στα 30 τους, ο Α δουλεύει σε κακές εργασιακές συνθήκες και εισπράττει 1000 ευρώ το μήνα, ενώ ο Β δουλεύει σε άριστες συνθήκες εργασίας και εισπράττει πάνω από 2000 ευρώ (υπολογίστε και εφάπαξ κτλ, μπορεί και παραπάνω). Ερωτώ λοιπόν: Ο Α από τα 13 του μέχρι τα 30 καθόταν? Εάν εσείς μπορούσατε να διαλέξετε στην εφηβεία σας μεταξύ οικοδομής ή πανεπιστημίου, τι θα διαλέγατε? Το αστείο είναι, ότι ο απόφοιτος πανεπιστημίου, θα βγαίνει μετά και θα λέει το κλασικό «εγώ έλιωσα στην μελέτη για να φτάσω εδώ που είμαι». Τον οικοδόμο όμως παραδόξως δεν θα τον ακούσετε να πει «εγώ έλιωσα στην οικοδομή».
    Το θέμα λοιπόν, είναι να κατανοήσουν ορισμένοι -και ειδικά στην Ελλάδα-, ότι δεν μπορεί κάποιος επειδή σπούδασε να λαμβάνει τα μέγιστα, εν αντιθέσει με κάποιον άλλον ο οποίος δεν κατάφερε να σπουδάσει όχι λόγω τεμπελιάς -όπως εύκολα του αποδίδεται από ορισμένους- , αλλά λόγω συνθηκών που του επέβαλαν την άμεση εργασία.
    Και για να γίνω ποιο σαφής, ερωτώ: Τι θα γίνει ρε παιδιά? Όλοι πρέπει να σπουδάσουμε? Τον αγρότη, τον ταξιτζή, τον έμπορο ΠΟΙΟΣ θα τον κάνει? Γιατί επειδή ορισμένοι είχαν την τύχη να έχουν χρόνο και χρήμα να βγάλουν ένα πανεπιστήμιο πρέπει να έχουν υπερδιπλάσιες αποδοχές από έναν εμποροϋπάλληλο ή έναν ελαιοχρωματιστή, ο οποίος δουλεύει από τα 15 του χρόνια?

    Ένας τοπογράφος μηχανικός σήμερα στην Ελλάδα για να πάει να «μετρήσει» ένα χωράφι παίρνει έναν υπάλληλο και τον στέλνει να τρέχει 4 ώρες να κάνει όλη την δουλειά, ενώ αυτός μετά κάθεται στον υπολογιστή του 5 λεπτά και περνάει τα δεδομένα ώστε να τα εκτυπώσει στο πλότερ. Ο υπάλληλος, θα πάρει μαζί με τις ασφαλιστικές εισφορές γύρω στα 50 ευρώ, ενώ ο μηχανικός θα εισπράξει ΚΑΘΑΡΑ πάνω από 500 ευρώ! Αυτό λοιπόν, είναι ένα κλασικότατο παράδειγμα της επιβεβαίωσης του ότι εάν δεν υπήρχαν τα φαινόμενα της εκμετάλλευσης και της μη εφαρμογής της πλήρους δικαιοσύνης, δεν θα είχαν ποτέ απήχηση τα γραφόμενα του Μαρξ. Τώρα, το πώς μπορεί να οριστεί και να εφαρμοστεί η πλήρης δικαιοσύνη είναι το θέμα, και μέχρι να γίνει κάτι τέτοιο (εάν ποτέ γίνει), ο καθένας θα ταυτίζεται με Μαρξιστικές ή όχι θεωρίες, όχι επειδή τον βρίσκουν απολύτως σύμφωνο αλλά κυρίως από αντίδραση.

  27. 27 Σωτηρης Γεωργανας

    Φυσικά δεν αναφέρεσαι στην Ελλάδα ε?

    δεν θεωρω την Ελλαδα προτυπο, μιλουσα για χωρες στυλ Γερμανια. Αλλα και για την Ελλαδα θεωρω οτι πολυ λιγοι πραγματικα δεν ειχαν τις δυνατοτητες να σπουδασουν, ισως δεν ειχαν την υπομονη και επιμονη. Δεν ειναι δυσκολο ουτε σπανιο να δουλευεις παραλληλα με τις σπουδες (στις ΗΠΑ ειναι σχεδον υποχρεωση ας πουμε), και με μια μικρη δουλιτσα σιγουρα βγαζεις αρκετα για λιτη ζωη και σπουδες, ακομα και στην Ελλαδα.

    Από την στιγμή που οι αποδοχές του καθηγητή είναι μικρότερες από τα 2/3 του μισθού του υπαλλήλου του σούπερ μάρκετ, μιλάμε για αδικία.

    δεν το καταλαβα αυτο, που ισχυει κατι τετοιο?

    Εάν εσείς μπορούσατε να διαλέξετε στην εφηβεία σας μεταξύ οικοδομής ή πανεπιστημίου, τι θα διαλέγατε?

    προσπερνω το γεγονος οτι η εργασια στα 13 απαγορευεται, για ποσα ατομα μιλαμε? το βρισκω απαραδεκτο καποιος λογω ελλειψης πορων να μην μπορει να τελειωσει και το Λυκειο, αλλα ποσο συχνα συμβαινει αυτο? Προσοχη, μιλω για πραγματικη ελλειψη, οχι επιασε δουλεια γιατι δεν ηθελε αλλο να ζει λιτα ας πουμε.

    Τι θα γίνει ρε παιδιά? Όλοι πρέπει να σπουδάσουμε?

    σαφως και ναι. Σχεδον καθε ατομο μπορει να σπουδασει και δεν ξερω γιατι πρεπει να του στερουμε την δυνατοτητα να αναβαθμισει ετσι την ζωη του, πνευματικα, κοινωνικα και οικονομικα.

    Τον αγρότη, τον ταξιτζή, τον έμπορο ΠΟΙΟΣ θα τον κάνει?

    αγροτη ελπιζω κανεις, ταξιτζη λογικα οι νεοι, καποιοι φοιτητες, ισως φρεσκοι μεταναστες. Τον εμπορο και ενα σπουδαγμενο ατομο δεν βλεπω γιατι δεν μπορει να τον κανει, ισα ισα και το εμποριο χρειαζεται καποιες βασικες σπουδες.

    Γιατί επειδή ορισμένοι είχαν την τύχη να έχουν χρόνο και χρήμα να βγάλουν ένα πανεπιστήμιο πρέπει να έχουν υπερδιπλάσιες αποδοχές από έναν εμποροϋπάλληλο ή έναν ελαιοχρωματιστή, ο οποίος δουλεύει από τα 15 του χρόνια?

    επιμενω η περιπτωση των 15 χρονων ειναι απαραδεκτη. αν το εκανε ομως στα 18-19, μετα το Λυκειο, δεν ξερω ποιος του φταιει.

    Ένας τοπογράφος μηχανικός σήμερα […] ενώ ο μηχανικός θα εισπράξει ΚΑΘΑΡΑ πάνω από 500 ευρώ!

    αν ο υπαλληλος ειχε τις ιδιες δυνατοτητες να γινει μηχανικος και δεν το εκανε δεν βλεπω την αδικια. Πολυ συχνα τετοιες περιπτωσεις ειναι απλα πλανες λανθασμενης χρονικα συγκρισης. Δηλαδη συγκρινουμε εναν 22χρονο με εναν 50χρονο. Αν ο 50χρονος μηχανικος εκανε και αυτος το ιδιο οταν ηταν 22, σημαινει απλα οτι ειναι απαραιτητο μερος της εκπαιδευσης, δεν βλεπω την αδικια.

    Νικολα

    Την επόμενη φορά που θα πάει να αγοράσει παπούτσια Nike, οφείλει να ζυγίσει την αυξημένη άνεση με την επιδοκιμασία για έναν βδελυρό (εκμεταλλευτικό) φορέα, τον οποίο η πράξη της αγοράς ενισχύει.

    την επομενη φορα που καποιος παρακινουμενος απο τον Νικολα δεν αγορασει τα ΝΙΚΕ, να ξερει οτι θα εχει ριξει τον μισθο των ταλαιπωρων εργαζομενων στον τριτο κοσμο κατα καποιο ποσοστο, θα τους εχει αυξησει την ανεργια και ισως θα τους εχει κανει την εργασια πιο δυσαρεστη.

    Να το πω αλλιως: αν ξαφνικα υπηρχε τεραααστια ζητηση για παπουτσια φτιαγμενα στην Μαλαισια, δεν ειναι προφανες οτι πολυ γρηγορα η Μαλαισια θα γινοταν πλουσια χωρα και η εκμεταλλευση θα μειωνοταν σημαντικα?

    κατα τα αλλα η συζητηση σας μαρεσει, δυστυχως δεν εχω μπορεσει να συμμετασχω εως τωρα…

  28. 28 Yiannis11

    Οι απολαβες τους θα εχουν τεραστια διαφορα ενω ο κοπος τους δεν εχει. Αλλα δεν νομιζω οτι μπορει να μιλαει κανεις για αδικια!

    Αυτές οι δυο προτάσεις θαρρώ πως τσακώνονται μεταξύ τους. Ίσως βάσει της δικής σου αντίληψης συμφωνούν, αλλα βάσει της απλής μαθηματικής αναλογικής (να στο θέσω έτσι) τσακώνονται.

    Αλλα και για την Ελλαδα θεωρω οτι πολυ λιγοι πραγματικα δεν ειχαν τις δυνατοτητες να σπουδασουν, ισως δεν ειχαν την υπομονη και επιμονη.

    Έγινε ελεύθερη η εισαγωγή στα Ελληνικά πανεπιστήμια (χωρίς πανελλαδικές εννοώ)? Γιατί εγώ που τέλειωσα το Λύκειο το 1995, θυμάμαι ότι στην Δ δέσμη περνούσε ο ένας στους οκτώ!

    το βρισκω απαραδεκτο καποιος λογω ελλειψης πορων να μην μπορει να τελειωσει και το Λυκειο, αλλα ποσο συχνα συμβαινει αυτο?

    Και εγώ το θεωρώ απαράδεκτο, έλα όμως που στην Ελλάδα συμβαίνει και μάλιστα σε πολύ μεγαλύτερα ποσοστά απ’ ότι πιστεύεις.

    επιμενω η περιπτωση των 15 χρονων ειναι απαραδεκτη. αν το εκανε ομως στα 18-19, μετα το Λυκειο, δεν ξερω ποιος του φταιει.

    Σωτήρη δεν ξέρω με τι κριτίρια / βοιώματα γράφεις αυτά που γράφεις, αλλα καλό θα ήταν να σε πληροφορήσω ότι στην Ελλάδα μεγάλος αριθμός παιδιών δεν καταφέρνει ουτε το Λύκειο να τελειώσει, όχι λόγω τεμπελιάς αλλα λόγω οικονομικής ανεπάρκειας απο την οικογένεια. Τώρα, εάν εσύ συμπεραίνεις (απο το διαδίκτυο κτλ) ότι η Ελλάδα έγινε Αγγλία, επέτρεψε μου να διαφωνήσω.

    αν ο υπαλληλος ειχε τις ιδιες δυνατοτητες να γινει μηχανικος και δεν το εκανε δεν βλεπω την αδικια. Πολυ συχνα τετοιες περιπτωσεις ειναι απλα πλανες λανθασμενης χρονικα συγκρισης. Δηλαδη συγκρινουμε εναν 22χρονο με εναν 50χρονο. Αν ο 50χρονος μηχανικος εκανε και αυτος το ιδιο οταν ηταν 22, σημαινει απλα οτι ειναι απαραιτητο μερος της εκπαιδευσης, δεν βλεπω την αδικια.

    Και ποιος ανέφερε ότι ο υπάλληλος είχε τις ίδιες δυνατότητες να γίνει? Το θέμα όμως, δεν είναι αυτό. Το παράδειγμα το έβαλα εδώ, ωστε να δείξω ότι το πρόβλημα έχει να κάνει με τα φαινόμενα εκμετάλλευσης. ΓΙΑΤΙ τα χαρακτηρίζω έτσι? Γιατί πολύ απλά αγαπητέ Σωτήρη, ΔΕΝ μπορεί ο χαμάλης να παίρνει 3 και εξήντα, ενώ ο άλλος επειδή έβγαλε ένα πανεπιστήμιο να θυσαυρίζει και μάλιστα άνετα. Βέβαια, το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας την λογική των πραγμάτων είναι κάτι υποκειμενικό, αλλα υπάρχουν καταστάσεις όπου ο μέσος ΥΓΙΗΣ νούς (κατα την γνώμη μου) δεν δικαιολογείται να θεωρεί ορθές.
    Και για να στο γράψω και ποιο λιανά, εγώ δεν υποστήριξα ότι η μόρφωση δεν πρέπει να αμοίβεται, σαφώς και πρέπει, αλλα μέσα σε λογικά πλαίσια, εξ ού λοιπόν και το παράδειγμα του τοπογράφου. Εκτός εάν θεωρείς λογικό, η σπουδή να αμοίβεται με 1000% παραπάνω αποδοχές…

    Θα μου πείς που κολλάει αυτό εδώ πέρα? Μα στο να δείξει γιατί η απήχηση των γραφομένων του Μαρξ ακόμα και σήμερα, είναι κάτι το απολύτως φυσιολογικό, και έχει να κάνει με φαινόμενα εκμετάλλευσης στον εργασιακό τομέα. Αλήθεια αγαπητέ Σωτήρη, έχεις δεί κανένα ντοκυμαντέρ περι εργατικής εκμετάλλευσης στην Ρωσία πρό της σοσιαλιστικής εποχής?

    Καλός ο καπιταλισμός, αλλά για να εφαρμοστεί έτσι ωστε να υπάρξει δικαιότερη και πλουσιότερη ευρύτερα κοινωνία χρειάζεται και σωστός λαός. Καλά τα μεταξωτά βρακιά, αλλα για επιδέξιους κώλους. Δηλαδή? Ένας σωστός Γερμανός εργοδότης θα ανταμείψει την εργατικότητα ενός υπαλλήλου και θα του δώσει παραπάνω κίνητρα και αποδοχές.
    Απο την άλλη ο Έλληνας εργοδότης, θα κοιτάξει πώς θα εκμεταλλευτεί τον ευσυνείδητο παραγωγικό υπάλληλο, και μετά θα απορεί γιατί ο υπάλληλος μειώνει την παραγωγικότητά του ή φεύγει.
    Ο κλασικός, ο μαλάκας ο Έλληνας, ο υποανάπτυκτος στην σκέψη και κυρίως στην νοοτροπία λαός, ο οποίος έχει ταυτίσει τον καπιταλισμό με την φεουδαρχία και τις σπουδές με το εύκολο κέρδος.

    Τέλος, θα κλείσω αγαπητέ Σωτήρη, με μια πολύ σωστή επισήμανση που βρήκα στο διαδίκτυο:
    “Στην Ελλάδα, όλοι πρέπει να είμαστε ανώνυμοι, κρυμμένοι, σιωπηλοί και “σεμνοί”, εκτός από τους πολιτικούς και τους επισήμους. Οι υπόλοιποι, διαμέρισμα και ποντικοφωλιά.
    Όλοι πρέπει να «βράζουμε στο ίδιο καζάνι». Εάν κάποιος έχει φιλοδοξία, θα του πούμε “σκάσε ρε, ποιος νομίζεις ότι είσαι” (έτσι τη γ****ε την Ευρώπη… με το να λέτε στα νέα ταλαντούχα παιδιά να σκάσουν… ε, πάρτε τώρα τη Microsoft από την άλλη μεριά του Ατλαντικού, οι περισσότεροι προγραμματιστές της οποίας είναι παιδάκια από την Ινδία με το μισό μυαλό απ’ αυτό που έχουν τα Ελληνόπουλα που τους λέτε να “σκάσουν” γιατί “δεν είναι τίποτα”).”

  29. 29 Κωνσταντίνος

    Γιάννη και Σώτο, ελπίζω να ανεχθείτε μία σύντομη παρέμβαση με σκοπό να διασαφήσω κάποια πράγματα που αναφέρθηκαν κατά τη διάρκεια της συζήτησής σας. Είναι, νομίζω, σχετικά σχετικό με το θέμα του Νικόλα και δε θα ξεφύγουμε πολύ. Νομίζω, λοιπόν, ότι η κατάσταση έχει, πάνω κάτω, ως κάτωθι – με μία μικρή έμφαση στο κανονιστικό κομμάτι της συζήτησης.

    Θα συμφωνήσετε, νομίζω, με την άποψη ότι όποιος υποχρεώνεται να μην σπουδάσει (και, κατ’ επέκταση, να βγάζει λιγότερα με τους σημερινούς κανόνες της αγοράς) από εξωτερικούς παράγοντες δεν είναι δυνατόν να ευθύνεται γι’ αυτο και, συνεπώς, αδικείται εφόσον δεν έχει εργασθεί και δεν εργάζεται λιγότερο από τον “σπουδαγμένο”. Αυτό προϋποθέτει ότι α) ο Σωτήρης θα δεχθεί ότι αυτό πράγματι συμβαίνει (τα τσιγγανάκια, για παράδειγμα, πουλάνε χαρτομάντηλα στα φανάρια επειδή τα υποχρεώνουν) και β) θα παραβλέψουμε τις περιπτώσεις των μη πτυχιούχων που βγάζουν εξωφρενικά χρήματα. Αυτό το τελευταίο υπονοεί, επίσης, ότι θα πρέπει να εγκαταλείψουμε τη γνωστή ιδεοληψία: οι πτυχιούχοι ζουν σαν βασιλιάδες και οι ανειδικεύτοι πεινούν. Στους πρώτους ανήκουν οι χιλιάδες νέοι δικηγόροι που δουλεύουν υπό καθεστώς απίστευτης εκμετάλλευσης και στη δεύτερη ο σουβλατζής της γειτονιάς μου που δούλεψε σκληρά και τώρα οδηγεί αυτοκίνητο η πώληση του οποίου θα έθρεφε ένα χωριό της Νιγηρίας επί ένα χρόνο. Κατά τα λοιπά, υπάρχουν αναμφισβήτητα -και στις δυτικές κοινωνίες- άνθρωποι που ζουν φτωχικά και δυσάρεστα χωρίς να ευθύνονται γι’ αυτό – και εδώ υπάρχει αδικία.

    Από την άλλη, θα πρέπει επίσης να συμφωνήσετε, νομίζω, με την άποψη ότι ένας άνθρωπος που για 12 χρόνια (δημοτικό, γυμνάσιο, λύκειο) τεμπελιάζει δεν μπορεί να έχει τις αξιώσεις που έχει ένας άνθρωπος που ταλαιπωρείτο με σχολείο, φροντιστήριο, ξένες γλώσσες, υπολογιστές κοκ. Σε αυτά τα χρόνια προστίθενται και κάποια ακόμα στην περίπτωση των αιώνιων φοιτητών που μπαίνουν σε κάποια σχολή με τα χίλια ζόρια (δεν είναι και δύσκολο – μέχρι πρόσφατα αρκούσε και μ.ο. κάτω από τη βάση για να μπεις σε ΑΕΙ!). Είναι, λοιπόν, λογικό η σκληρή εργασία και οι στερήσεις όσων μελετούσαν (=εργάζονταν) για έως και 20 χρόνια να τους εξασφαλίζουν περισσότερα αγαθά και καλύτερη ζωή. Υπάρχει, βέβαια, η ένσταση ότι το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει κανείς παίζει ρόλο και στο κατά πόσο θα γίνει φιλομαθής, εργατικός κλπ αλλά νομίζω ότι τα ερεθίσματα που λαμβάνει κανείς προς αυτή την κατεύθυνση από το σχολείο είναι αρκετά για να τον κινητοποιήσουν. Ακραίες καταστάσεις οικογενειακής αστάθειας κλπ μας επαναφέρουν στην κατηγορία της προηγούμενης παραγράφου. Μέχρι εδώ, φιλελεύθεροι, σοσιαλιστές, καπιταλιστές, παλαιοκομμουνιστές και λοιπές δημοκρατικές δυνάμεις βαδίζουν αγκαλιά: το μόνο εχέγγυο καλής ζωής είναι η εργασία του προλετάριου.

    Αν, λοιπόν, βάλουμε στην μπάντα (λαϊκή έκφραση σε σοσιαλιστικό πνεύμα) τις περιπτώσεις της πρώτης κατηγορίας και υποθέτοντας ότι έχουμε δύο ανθρώπους που δουλεύουν το ίδιο (ο ένας πχ στην οικοδομή επειδή δε γούσταρε το σχολείο και ο άλλος στα πανεπιστήμια επειδή το γούσταρε) προκύπτει το μεγάλο πρόβλημα: δικαιούται ο δεύτερος, όπως συχνά, αλλά όχι πάντα -το ξαναλέω- συμβαίνει να ζει καλύτερα; Εννοείται ότι συζητούμε για επίπεδο διαβίωσης άνω του βασικού που θα έπρεπε να απολαμβάνουν όλοι, έστω για λόγους ανθρωπισμού. Η διαφορά ανάμεσα στους δύο είναι -κάτι σαν- το ταλέντο: ο δεύτερος είναι εξυπνότερος/πιο ταλαντούχος/με κλίση στην τέχνη κοκ και συνεπικουρούμενος στην εργασία του από αυτό το έμφυτο ταλέντο εισπράττει περισσότερα οφέλη. Δίκαιο; Από την μία πλευρά, το “ταλέντο” (ευφυϊα, ικανότητα, σωματική δύναμη κλπ) είναι κάτι που απλά έχει κανείς, τυχαία, όπως τυχαία γεννιόμαστε γιοι του Λάτση ή του Ομάρ σε ένα χωριό του Σουδάν – και αυτό μοιάζει άδικο για το γιο του Ομάρ. Από την άλλη, η έλλειψη οποιουδήποτε οφέλους για τους ταλαντούχους αναπόφευκτα θα μειώσει -ή και θα εξουδετερώσει- τη διάθεσή τους να εκμεταλλεύτούν το ταλέντο τους με αποτέλεσμα 1) να χάνουμε όλοι (εγώ δεν μπορώ να ανακαλύψω το εμβόλιο για το HIV όσο και να προσπαθώ) και 2) να καταπιέζεται αφόρητα η δημιουργικότητα και να περιορίζονται οι επιλογές ζωής των ανθρώπων αυτών λόγω ενός περιβάλλοντος που όχι μόνο δεν τους ευνοεί αλλά μάλλον τους εχθρεύεται. Και αυτό το τελευταίο μπορεί να είναι πραγματικά αφόρητο για έναν ταλαντούχο άνθρωπο και μάλλον πιο δυσάρεστο από τις συνέπειες που το ωφελιμιστικό πρώτο αντεπιχείρημα προβλέπει. Αυτή, νομίζω, είναι η “κανονιστική καρδιά” της διαφωνίας σας, σύντροφοι. Προφανώς, τα συμπεράσματα, από εδώ και κάτω, είναι δικά σας.

  30. 30 Νικόλας

    Σωτήρη, αυτό

    ‘την επομενη φορα που καποιος παρακινουμενος απο τον Νικολα δεν αγορασει τα ΝΙΚΕ, να ξερει οτι θα εχει ριξει τον μισθο των ταλαιπωρων εργαζομενων στον τριτο κοσμο κατα καποιο ποσοστο, θα τους εχει αυξησει την ανεργια και ισως θα τους εχει κανει την εργασια πιο δυσαρεστη.’

    δεν μπορεί να το εννοείς σοβαρά. Ο Α έχει πάρει δούλο του τον Β για να του φτιάχνει παπούτσια, και εσύ λες στον καταναλωτή Γ ‘μην σταματήσεις να αγοράζεις παπούτσια, γιατί τότε ο Α θα αρχίσει να μαστιγώνει τον Β.’ Νομίζω οτι το φταίξιμο και οι μομφές πρέπει να κατευθυνθούν, εξ’ολοκλήρου, στη κατάπτυστη συμπεριφορά της Nike και άλλων πολυεθνικών για τη μορφή της εκμετάλλευσης που η δραστηριοποίησή τους ενσωματώνει, και όχι στον Γ.

    Θέλω να πιστεύω οτι η θέση σου ήταν, απλά, συγκεχυμένη (αν και έχω ακούσει παρόμοιες ασυναρτησίες από κάποιους συντηρητικούς οικονομολόγους).

    Κώστα, η διαφωνία μου με τον Σωτήρη και τους άλλους για το ταλέντο δεν είναι η ‘κανονιστική καρδιά της διαφωνίας’ μας, όπως ωραία το έθεσες. Τα οφέλη που προκύπτουν από διαφορές σε ταλέντα είναι μόνο το κερασάκι στην τούρτα (a propos, βρίσκω κάπως περίεργη τη συμπερίληψη της σωματικής δύναμης, του ύψους, κλπ. στα ταλέντα: ‘αυτός είναι πάνχοντρος, ή πανύψηλος, δηλαδή πολύ ταλαντούχος’) Το κεφαλαιοκεντρικό κοινωνικό σύστημα επιτρέπει αδικαιολόγητες ανισότητες -χωρίς μέριμνα για την ποσότητα εργασίας και αυτοθυσίας- ακόμα και αν θεωρούμε τις ανισότητες που απορρέουν από ταλέντα δικαιολογημένες.

    Ο λόγος είναι οτι στις αγορές, ως έχουν σήμερα, υπεισέρχεται κάθε λογής αυθαιρεσία και μη-επιλεγμένη τυχαιότητα (brute luck) στο επίπεδο πρόσβασης σε πόρους και σε ευημερία, από την τύχη του να έχεις τις σωστές γνωριμίες, τους σωστούς δασκάλους, τους σωστούς γονείς, μέχρι την τύχη του να έχεις, π.χ., χαμηλότερη αποστροφή στο ρίσκο. Καμία από τις ανισότητες που προκύπτουν από αυτά τα -ηθικά αυθαίρετα- χαρακτηριστικά δεν έχει να κάνει (άμεσα) με τα ταλέντα.

  31. 31 Νικόλας

    Mea culpa Κώστα, το σχόλιό μου προοριζόταν ως απάντηση σε αντίλογο κατευθυνόμενο προς το κείμενο, και όχι κατευθυνόμενο προς τη διαφωνία του S G με τον Γιάννη (στην οποία αναφερόσουν).

    Αλλά ίσως είναι επαρκής υπεράσπιση του Γιάννη έναντι του S G.

  32. 32 Giorgos fearless

    Μάλλον έχει γίνει μια παρεξήγηση. Η αναφορά μου στον ‘χυδαίο υλισμό’ δεν μπορεί να χαρακτηρίσει τον Cohen ή τον Geras, ίσως το αντίθετο μάλιστα να είναι το σωστό. Ο αναλυτικός μαρξισμός είναι/ήταν περισσότερο αντίδραση στον ‘χυδαίο υλισμό’ παρά παράγωγό του. Χωρίς αυτό βέβαια να αποκλείει το ενδεχόμενο να μοιράζονται σε κάποια σημεία παρόμοια σφάλματα. Νομίζω όμως ότι δεν χρειάζεται να συνεχιστεί αυτό εδώ το θέμα παρά μόνο όσο χρειάζεται για να εξετάσουμε το θέμα της συζήτησής μας. Τώρα, πάνω στην ‘απρόσεχτη αλτουσεριανή φλυαρία’, μπορώ μόνο να συμφωνήσω μαζί σου. Εδώ θέλω να ασχοληθώ κυρίως με το θέμα του ‘κομμουνισμού’ όπως το αναπτύσσεις και παρουσιάζεις και τέλος να προσθέσω κάποια πράγματα στο ηθικό ζήτημα που εγείρει η δήλωση ‘είναι κλοπή’.
    Νικόλα,γράφεις:

    ‘δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε την (αντικειμενική) ηθική βδελυρότητα του καπιταλισμού, γιατί κάποια στιγμή θα καταστήσει δέσμιες τις παραγωγικές δυνάμεις, οι οποίες θα τον αντικαταστήσουν για μια μορφή κομμουνισμού’
    “Για τον Μάρξ ο κομμουνισμός είναι αναπόφευκτος, αφού είναι αναπόφευκτη η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στο σημείο που η υλική διαδικασία της παραγωγής χάνει τη ‘μίζερη και ανταγωνιστική της μορφή.’”

    Εδώ παρουσιάζεται το ζήτημα ως μια αναπόφευκτη κατάσταση με αποκλειστική αναφορά στους όρους παραγωγής. Και τι είναι αυτό αν δεν είναι η ιστορία σαν μια διαδικασία χωρίς υποκείμενο, το προδιαγεγραμμένο παιχνίδι της ύλης που εξελίσσεται πίσω από την πλάτη του ανθρώπου; Το γεγονός της απουσίας οποιασδήποτε αναφοράς στο ιστορικό υποκείμενο σε αυτά που γράφεις δικαιολογεί τις ενστάσεις μου περί ‘χυδαίου υλισμού’- αν και είναι ένας χαρακτηρισμός που δεν θα τον έκανα για το σύνολο της σκέψης σου.
    Για το θέμα του ‘κομμουνισμού’, σε διαφορετικά σημεία της συζήτησης, γράφεις:

    ‘Αλλά αν δεν πληρείται η αναγκαία συνθήκη της ανάπτυξης των δυνάμεων, τότε κάποιες μορφές κομμουνισμού -ως εξάλειψη κάθε έλλειψης και κοινωνικών περιορισμών- είναι αδύνατες.’ (1)
    ‘Ο Μάρξ δεν αντιμετωπίζει αυτό το δίλημμα ανάμεσα στις i) και ii), γιατί πρεσβεύει οτι μία ώριμη κομμουνιστική κοινωνία θα απολαμβάνει τέτοια αφθονία πόρων και αγαθών, που θα είναι πρακτικά αδύνατη μια τέτοια σύγκρουση συμφερόντων. Αυτή η υπεραισιοδοξία του Μάρξ σε σχέση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αποδείχτηκε αδικαιολόγητη […]’ (σημείωση 4, στο άρθρο)- (2)
    ‘Το μόνο που συνεπάγεται η 1) είναι πως ο κομμουνισμός -αν επιτευχθεί- δεν θα καταφέρει να εξαλείψει την ανεπάρκεια. Ergo η εμμονή των εύλογα σκεπτόμενων κομμουνιστών και σοσιαλιστών σε ένα αλτρουϊστικό ήθος, το οποίο είναι απαραίτητο στην απουσία απόλυτης αφθονίας.’ (3)
    ‘Ο Μάρξ είχε υπερτιμήσει την ικανότητα του καπιταλισμού να οδηγήσει σε ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τουλάχιστον στο βαθμό που να εξαλειφθεί κάθε μορφή ανεπάρκειας αγαθών ή πόρων’ (4)

    Προσπαθώ να ανακαλύψω το περιεχόμενο των παραπάνω και ομολογώ ότι δυσκολεύομαι να το βρω. Έτσι όπως αντιλαμβάνομαι τις θέσεις σου αυτό το οποίο ισχυρίζεσαι είναι μια ταυτολογία. Η απαραίτητη συνθήκη για την επίτευξη του κομμουνισμού είναι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στο σημείο όπου θα έχει ‘εξαλειφθεί κάθε μορφή ανεπάρκειας αγαθών ή πόρων’ (4) ή στο σημείο όπου θα είναι ‘πρακτικά’ αδύνατη η ‘σύγκρουση συμφερόντων’ (2) ή η ‘απόλυτη αφθονία’ που αναφέρεις στο (3). Και ταυτόχρονα η απαραίτητη συνθήκη ταυτίζεται με το ζητούμενο αποτέλεσμα της ‘εξάλειψη[ς] κάθε έλλειψης’ (1) που εμπεριέχει το όλο εγχείρημα της δημιουργίας μια καλύτερης οργάνωσης της κοινωνίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το συμπέρασμα της αδυνατότητας μιας νέας κοινωνίας είναι αναπόδραστο.
    Όταν γράφεις ‘εξάλειψη κάθε έλλειψης’ ή ‘απόλυτη αφθονία’ προβληματίζομαι πάρα πολύ. Και υποψιάζομαι ότι θέλεις να πεις κάτι άλλο το οποίο δεν το έχεις διατυπώσει με την ακρίβεια που απαιτείται. Τί είναι αυτό που καταλαβαίνει κάποιος με τους παραπάνω όρους; Ποια είναι η συνθήκη της ‘απόλυτη[ς] αφθονία[ς]’; Το εννοείς με την ιστορική του ‘σχετικότητα’ ή έτσι όπως το γράφεις απόλυτα; Αν το εννοείς ακριβώς όπως το γράφεις τότε μάλλον μιλάμε για μια αυθεντικά μετα-υλική κατάσταση, έναν κόσμο πνευμάτων που δεν έχουν καμία ανικανοποίητη υλική ανάγκη. Περιγράφει μια πραγματικότητα όπου οι υλικοί πόροι έχουν πάψει να έχουν πεπερασμένες διαστάσεις και η αιώνια συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης να εργάζεται έχει παραβιαστεί. Φοβάμαι πως σε αυτή την απόλυτη μορφή, έτσι όπως ακριβώς το γράφεις, το επιχείρημα αντιστοιχεί σε μια κοινωνία φαντασμάτων και μια τέτοια κοινωνία δεν χρειάζεται κανένα (κοινωνικό) σύστημα οργάνωσης- φεουδαρχικό, καπιταλιστικό ή κομμουνιστικό. Έχω την αίσθηση ότι δεν επιθυμείς να πεις κάτι τέτοιο διότι είσαι αρκετά λογικός στις αναλύσεις σου και μάλλον οι όροι αναφέρονται σε σχέση με κάποιες ιστορικές συνθήκες οι οποίες έχουν παραληφθεί. Σε μια τέτοια περίπτωση όμως διαλύονται όλα τα ‘απόλυτα’ και οι καθολικές ‘εξαλείψεις’, και τα πράγματα επανακτούν την φυσική τους ρευστότητα και πολυπλοκότητα. Η αφθονία ή η έλλειψή της έχουν μια ιστορική διάσταση που δεν είναι δυνατόν να αγνοηθεί. Το ιστορικό βάθος και η διαύγεια της σκέψης του Μαρξ δίνεται με εξαιρετικό τρόπο όταν γράφει: ‘Η παραγωγή δεν παρέχει μόνον ύλη για την ανάγκη αλλά και ανάγκη για την ύλη […] Η ανάγκη για την κατανάλωση του αντικειμένου, δημιουργείται από την πρόσληψή του’ (Grundrisse).
    Έτσι όπως το ορίζεις όμως το θέμα είναι ανυπεράσπιστο από την μαρξιανή, μαρξιστική σκοπιά. Ο ίδιος ο Μαρξ δεν δίστασε να αφήσει ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο δημιουργίας μιας νέας πιο εξελιγμένης κοινωνίας χωρίς την μετάβαση στην καπιταλιστική φάση παραγωγής (δες επιστολή της Βέρα Ζάσουλιτς – Φεβρουάριος 1881- και στην απάντηση που της έστειλε αφού πέταξε στον κάδο των σκουπιδιών 5 προσχέδια- το περιστατικό περιγράφεται και στο ‘Καρλ Μαρξ: Το Κεφάλαιο’ του Φράνσις Γουίν, Ελληνικά Γράμματα, 2006). Επίσης πολύ σημαντική εδώ να θυμηθούμε είναι και η συζήτηση περί απόλυτης φτωχοποίησης που γινόταν ως κριτική στην θεωρία των μισθών του Μαρξ. Αισθάνομαι πως με όσα γράφεις αδειάζεις όλη την συζήτηση η οποία, ανεξάρτητα από το πόση αλήθεια ή αξία έχει (μάλλον μικρή), δεν πιστεύω πως η βάση της είναι τόσο σαθρή.
    Επίσης σε όσα γράφεις θα μπορούσε να δοθεί και μια απολογητική ερμηνεία . Η αντίληψη ότι εξαιτίας της μη επαρκούς ανάπτυξης των μέσων παραγωγής του αστικού συστήματος δεν επιτεύχθηκε ή δεν μπορεί να επιτευχθεί η αλλαγή και η εξέλιξη αυτής της κοινωνίας, είναι μια πολύ καθησυχαστική θέση για το παρόν και ιδιαίτερα απαλλακτική για το παρελθόν. Δίνει άφεση αμαρτιών για τα σφάλματα της ‘αριστεράς’ και δεν νομίζω ότι κάτι τέτοιο το αξίζουμε ή ότι θα μας ωφελήσει.

    Β
    Πάνω στο θέμα όπου ο καπιταλισμός καταδικάζεται με το ηθικολογικό επιχείρημα ‘είναι κλοπή’, ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η επιστολή του Μαρξ προς τον Σβάιτσερ (δες εδώ: http://www.marxists.org/ellinika/archive/marx/works/1865/01/24/proudhon.htm). Εδώ βρίσκουμε τα κυριότερα σημεία της κριτικής του προς τον αναρχικό Προυντόν, ο οποίος στο πρώτο του βιβλίο με τίτλο ‘Τι είναι η ιδιοχτησία;’ προσπάθησε να δώσει απάντηση στο ερώτημα. Αξίζει να δούμε τι γράφει για τα συμπεράσματα και τον τρόπο ανάλυσης του Προυντόν (έμφαση του Μαρξ σε όλα τα αποσπάσματα):

    ‘Η ανεπάρκεια του συγγράμματος φαινόταν κιόλας στον τίτλο του. Έτσι το ερώτημα μπήκε λαθεμένα και δε μπορούσε να του δοθεί σωστή απάντηση. Οι «σχέσεις ιδιοχτησίας» της αρχαιότητας εκμηδενίστηκαν από τις φεουδαρχικές, οι φεουδαρχικές από τις «αστικές». Έτσι η ίδια η ιστορία άσκησε την κριτική της στις προηγούμενες σχέσεις ιδιοχτησίας. Στην ερώτηση τι είναι η ιδιοχτησία αυτή, μπορούσε να δοθεί η απάντηση μονάχα με μια κριτική ανάλυση της «πολιτικής οικονομίας», που αγκαλιάζει το σύνολο αυτών των σχέσεων ιδιοχτησιας, όχι στη νομική τους έκφραση σαν σχέσεις της θέλησης, αλλά στην πραγματική τους μορφή, δηλ. σαν σχέσεις παραγωγής. Και ενώ ο Προυντον το σύνολο αυτών των οικονομικών σχέσεων το συνέπλεξε στη γενική νομική αντίληψη: «η ιδιοχτησία», “La propriete”, δε μπορούσε να βγει έξω από την απάντηση, που είχε δώσει ο Μπρισσό με τα ίδια λόγια σ΄ ένα παρόμοιο σύγγραμμα ακόμα πριν από το 1789 ότι: “la propriete c’ est le vol” (Η ιδιοχτησία είναι κλεψιά).’

    Και συνεχίζει επιδεικνύοντας το βάθος και την διαύγεια της σκέψης του:

    ‘Στην καλύτερη περίπτωση απ΄ όλη αυτή την υπόθεση βγαίνει ότι οι αστικές νομικές αντιλήψεις για την «κλεψιά» ταιριάζουν και για τον ίδιο το «έντιμο» εισόδημα του αστού. Απ΄ την άλλη, ο Προυντον μπλεκόταν σε όλων των ειδών τις επινοήσεις για την πραγματική αστική ιδιοχτησία που ήταν ασαφείς και γι΄ αυτόν τον ίδιο, γιατί η «κλεψιά» σαν βίαιη παραβίαση της ιδιοχτησιας που είναι, προϋποθέτει την ιδιοχτησία.’

    Σύμφωνα με τον Μαρξ, ‘το ερώτημα που έθεσε δε μπορεί να πάρει απάντηση με μια βρισιά, μα μονάχα με την ανάλυση της σύγχρονης «πολιτικής οικονομίας»’ όπου είναι απαραίτητο να αντιληφθούμε τα φαινόμενα ως ‘θεωρητικές εκφράσεις ιστορικών σχέσεων παραγωγής που αντιστοιχούν σε μιαν ορισμένη βαθμίδα της Υλίκης παραγωγής’.
    Το έχω γράψει και πιο πάνω αλλά είμαι αναγκασμένος να το επαναλάβω. Η ηθικολογική προσέγγιση τοποθετεί τα φαινόμενα σε υπερ-ιστορικά ‘κουτάκια’: Καλό-Κακό, Επιτρεπτό-Ανεπίτρεπτο, Άσπρο-Μαύρο. Η συνέπεια αυτού είναι ότι τα φαινόμενα στέκονται έξω από τις ιστορικές και κοινωνικές σχέσεις που τα προσδιορίζουν. Η ηθικολογική κωδικοποίηση τοποθετεί τα πράγματα κάτω από ένα προ-πολιτικό πέπλο το οποίο μας εμποδίζει να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε την ουσία τους. Δεν είναι μια κάποια ‘αδυναμία’ ή ιδιοτροπία του Μαρξ να εμφανίζεται ότι ‘δεν πίστευε οτι το πίστευε’. Υπάρχει αιτία και αυτή είναι ότι η εξέταση των πραγμάτων από την ηθική σκοπιά δίνει στα φαινόμενα μια μονοδιάστατη ύπαρξη που δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με την αμερόληπτη και πολύπλευρη προσέγγιση της πραγματικότητας που επιχειρεί η ιστορική μέθοδος του Μαρξ. (Αυτό φυσικά δεν συνεπάγεται ότι καταργείται το ανθρώπινο συναίσθημα ή ότι κατρακυλάμε σε ένα αλήτικο αμοραλισμό. Δεν υπάρχει τίποτα το παραπλανητικό στο να αποδεχτούμε ότι θέλει να αγγίξει τόσο το ‘κεφάλι’ όσο και την ‘καρδιά’ του αναγνώστη).
    Τέλος πάνω στο θέμα που γράφει ο Σωτήρης για την Nike, εγώ δεν το βλέπω τόσο εξωφρενικό. Όταν γράφει

    ‘Να το πω αλλιως: αν ξαφνικα υπηρχε τεραααστια ζητηση για παπουτσια φτιαγμενα στην Μαλαισια, δεν ειναι προφανες οτι πολυ γρηγορα η Μαλαισια θα γινοταν πλουσια χωρα και η εκμεταλλευση θα μειωνοταν σημαντικα?’

    μπορεί το θέμα να τίθεται με πολύ αφηρημένους όρους από τον Σωτήρη (aka sg;) αλλά η ουσία του επιχειρήματος παραμένει άθικτη από την εξέταση Α, Β, Γ διότι δεν λαμβάνει υπόψη τις ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ συνθήκες του προβλήματος. Αν δούμε ακόμη και την πιο αποτρόπαια και καταδικαστέα πλευρά αυτής της εκμετάλλευσης, το φαινόμενο της παιδικής εργασίας, η αυστηρή αρχειοθέτηση στα ‘κουτάκια’ της ηθικής καμώνεται ότι γνωρίζει πράγματα για τα οποία έχει απόλυτη άγνοια. Καμώνεται ότι μπορεί να κρίνει από την άνεση του καναπέ του. Ξέρουμε για παράδειγμα αν η εν λόγω οικογένεια έχει 5 παιδιά και κατά πόσο είναι αυτή ακριβώς η οικονομική συνεισφορά του μεγάλου παιδιού της οικογένειας η οποία δίνει την ‘πολυτέλεια’ στα υπόλοιπα 4 να πάνε στο σχολείο; Ξέρουμε τις πιθανότητες, σε περίπτωση που κλείσει το sweatshop, τελικά το παιδί αυτό να καταλήξει στο χωράφι; Τις πιθανότητες και τα 5 παιδιά να καταλήξουν στο χωράφι; Τις πιθανότητες να καταλήξουν ΟΛΑ τα παιδιά στο χωράφι και ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ να μην έχουν να φάνε; Αν θέλουμε να κατανοήσουμε (απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτήσουμε πρόσβαση στην πραγματικότητα- αν και είναι πολύ πιο περίπλοκο) θα πρέπει να δούμε τα φαινόμενα κατάματα χωρίς να μας πετρώνει η φρίκη μας.
    Ειλικρινά συγνώμη για το μέγεθος και ελπίζω να μην σας κούρασα άσκοπα. Θα κλείσω με την αυτό-περιγραφή του Μεφίστο:

    ‘Μέρος απ’ τη δύναμη που πιάνει
    όλο κακό να κάμει και καλό όλο κάνει’

    Φοβάμαι θα χρειαστεί να αντιστραφούν οι όροι κακό-καλό αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας

  33. 33 Νικόλας

    Γιώργο, αυτό

    ‘παρουσιάζεται το ζήτημα ως μια αναπόφευκτη κατάσταση με αποκλειστική αναφορά στους όρους παραγωγής. Και τι είναι αυτό αν δεν είναι η ιστορία σαν μια διαδικασία χωρίς υποκείμενο, το προδιαγεγραμμένο παιχνίδι της ύλης που εξελίσσεται πίσω από την πλάτη του ανθρώπου;’

    είναι, νομίζω, απρόσεχτη εξαγωγή από τους ισχυρισμούς που προσάπτω στον Μαρξ: η πεποίθηση οτι ο ιστορικός υλισμός συνεπάγεται ‘ιστορία χωρίς υποκείμενο’ ή ‘προδιαγεγραμμένο παιχνίδι της ύλης’ είναι ανόητος ισχυρισμός του Αλτουσέρ και των ακολούθων του.

    Ο ιστορικός υλισμός -τουλάχιστον όπως τον υπερασπίζεται ο Cohen- συνεπάγεται όχι μόνο την ενεργή δραστηριότητα των ανθρώπων, αλλά και την ενεργή συνεισφορά της έλλογης υποκειμενικότητάς τους στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Δεν γίνεται να περάσουμε από τον χειροκίνητο μύλο στον ατμοκίνητο χωρίς τη μεσολάβηση της ανθρώπινης εργασίας, γνώσης και δημιουργικότητας.

    Συνεπώς αυτό

    ‘Το γεγονός της απουσίας οποιασδήποτε αναφοράς στο ιστορικό υποκείμενο σε αυτά που γράφεις δικαιολογεί τις ενστάσεις μου περί ‘χυδαίου υλισμού’

    είναι άστοχο.

    Η επίρρωση του ισχυρισμού μου για την υπεραισιοδοξία του Μαρξ εμφανίζεται νομίζω σποραδικά στο Κεφάλαιο, αλλά η πιο ακριβής έκφρασή του βρίσκεται στη Γερμανική Ιδεολογία

    ‘[without] a high degree of development in the productive forces… want is merely made general, and with destitution the struggle for necessities and all the old filthy business [ie of class society and exploitation] would necessarily be reproduced.’ (I, A.5 στην αγγλική μετάφραση εδώ).

    Η αναφορά στα Grundrisse, καθώς και στον σιδηρό νόμο των μισθών, μπερδεύει το ζήτημα της μαρξιανής υπεραισιοδοξίας για τις παραγωγικές δυνάμεις, με άλλα πράγματα, τα οποία δεν αρνήθηκα στο κείμενο, ή στα σχόλιά μου (δες εδώ για ένα κείμενο εναντίον της άποψης οτι ο Μαρξ προσυπέγραφε τον μαλθουσιανό νόμο των μισθών). Το γράμμα στην Βέρα Ζάσουλιτς θίγει το ζήτημα του ιστορικού υλισμού, και περιορίζει τη έκταση ισχύος της θεωρίας στον δυτικό κόσμο. Εντούτοις στο γράμμα ο Μαρξ απλά φλερτάρει με κάποιες ιδέες -ιδέες που ποτέ δεν θέωρησε σκόπιμο να εκδώσει- και που έχουμε λόγο να ερμηνεύσουμε όπως τις ερμήνευσε ο Τρότσκυ (η μετάβαση στον καπιταλισμό μπορεί να μην είναι αναγκαία αν, και μόνο αν, ακολουθήσουν άλλες χώρες με αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις).

    Αρνούμαι, για πολλούς λόγους, αυτό

    ‘Δεν είναι μια κάποια ‘αδυναμία’ ή ιδιοτροπία του Μαρξ να εμφανίζεται ότι ‘δεν πίστευε οτι το πίστευε’. Υπάρχει αιτία και αυτή είναι ότι η εξέταση των πραγμάτων από την ηθική σκοπιά δίνει στα φαινόμενα μια μονοδιάστατη ύπαρξη που δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με την αμερόληπτη και πολύπλευρη προσέγγιση της πραγματικότητας που επιχειρεί η ιστορική μέθοδος του Μαρξ.’

    Δεν πιστεύω οτι η ηθική σκοπιά είναι μονοδιάστατη, ή οτι δίνει μονοδιάστατες απαντήσεις: μπορείς να απορρίπτεις το φαινόμενο Χ ηθικά, και να παρέχεις, ταυτόχρονα μια κοινωνιολογική ή οικονομική εξήγηση για το Χ (όπως επιχειρεί να κάνει ο Μαρξ). Αν η εξήγηση του Χ είναι διαφορετική απ’ότι πίστευες στην αρχή, τότε ίσως οφείλεις να αναθερωρήσεις την ηθική σου ετυμηγορία σε σχέση με το Χ.

    Συνεπώς αυτό

    ‘η αυστηρή αρχειοθέτηση στα ‘κουτάκια’ της ηθικής καμώνεται ότι γνωρίζει πράγματα για τα οποία έχει απόλυτη άγνοια. Καμώνεται ότι μπορεί να κρίνει από την άνεση του καναπέ του’

    μου φαίνεται αυθαίρετο. Μπορώ, από τον καναπέ του σπιτιού μου, να καταδικάσω την παιδική εργασία. Αλλά μπορώ, επίσης, να εργαστώ ωστε να περιοριστεί το φαινόμενο, μεταξύ άλλων, επειδή το θεωρώ ηθικά απαράδεκτο. Και, μάλιστα, αυτό οφείλω -σε κάποιο βαθμό- να κάνω. Σημειώνω εδώ την (ηθικού περιεχομένου) απαξία που εκφράζει ο Μαρξ απέναντι στη δουλεία όταν συζητά τον νόμο των μισθών στην ΚΠΓ – ζήτημα που έχει άμεση συνάφεια με τον ισχυρισμό του S G για τη Nike).

    Γράφεις

    ‘Αν θέλουμε να κατανοήσουμε (απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτήσουμε πρόσβαση στην πραγματικότητα- αν και είναι πολύ πιο περίπλοκο) θα πρέπει να δούμε τα φαινόμενα κατάματα χωρίς να μας πετρώνει η φρίκη μας.’

    και συμφωνώ: πρέπει να κατανοήσουμε, λ.χ., το φαινόμενο της φτώχειας ή της ανισότητας, και τις οικονομικές του αιτίες. Αυτό δεν σημαίνει οτι πρέπει να το αποδεχτούμε, ή να εγκαταλείψουμε τη στάση που απαιτείται έναντι αυτού. Μάλιστα νομίζω οτι ο λόγος που πολλοί σοβαροί οικονομολόγοι (όπως ο Amartya Sen) έχουν ασχοληθεί εκτενώς -επιστημονικά- με το φαινόμενο, κινητοποιείται εν μέρει από την επιθυμία τους να περιοριστεί. Κι’αυτή τους η στάση είναι απόλυτα συνεπής -και μάλλον αξιέπαινη.

  34. 34 Giorgos fearless

    Καταρχήν δεν νομίζω πως βοηθά να με βάζεις σε αντιπαράθεση με τον Cohen ή κάποιον άλλο μαρξιστή. Είναι σαφές πιστεύω πως η κριτική μου περί ‘χυδαίου υλισμού’ απευθύνεται σε κάποιες συγκεκριμένες διατυπώσεις του ζητήματος και αναφέρω απερίφραστα ότι ο χαρακτηρισμός δεν επεκτείνεται ούτε στοχεύει το σύνολο του στοχασμού σου. Πόσο μάλιστα να χαρακτηρίσει τον στοχασμό του Cohen ή οποιουδήποτε άλλου.

    Το γράφω, πιστεύω, πολύ καθαρά ότι η κριτική μου είχε στόχο κάποιες διατυπώσεις που με τις ελλείψεις ή παραλείψεις που παρουσίαζαν δικαιολογούσαν τον χαρακτηρισμό. Με τις νέες προσθήκες στο τελευταίο σου σχόλιο είμαι αρκετά ικανοποιημένος και φυσικά ο χαρακτηρισμός ‘χυδαίος υλισμός’ παύει να έχει την αξία που είχε όταν τον έγραψα.

    Πάνω στο θέμα για ‘τον μαλθουσιανό νόμο των μισθών’ συμφωνούμε σε πολλά. Δυστυχώς ανακάλυψα το κείμενό σου στην ιστοσελίδα σου όταν είχα ήδη γράψει τα παραπάνω και συμφωνώ πως αν μπλέξουμε σε αυτή τη συζήτηση υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να μπερδευτούμε. Για το απόσπασμα από το Grundrisse που μετέφερα, δεν καταλαβαίνω (αν υπάρχει) ποια είναι η ένστασή σου.

    Για την επιστολή Ζάσουλιτς γράφεις:

    Το γράμμα στην Βέρα Ζάσουλιτς θίγει το ζήτημα του ιστορικού υλισμού, και περιορίζει τη έκταση ισχύος της θεωρίας στον δυτικό κόσμο. Εντούτοις στο γράμμα ο Μαρξ απλά φλερτάρει με κάποιες ιδέες -ιδέες που ποτέ δεν θέωρησε σκόπιμο να εκδώσει- και που έχουμε λόγο να ερμηνεύσουμε όπως τις ερμήνευσε ο Τρότσκυ (η μετάβαση στον καπιταλισμό μπορεί να μην είναι αναγκαία αν, και μόνο αν, ακολουθήσουν άλλες χώρες με αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις).

    Εδώ δεν με ενδιαφέρει τόσο να κρίνω την ορθότητα των συμπερασμάτων στην επιστολή όπου και εγώ συμφωνώ ότι η συγκεκριμένη ερμηνεία του Τρότσκι είναι σύμφωνη με το πνεύμα του συγγραφέα της. Αυτό που θεωρώ σημαντικό στοιχείο είναι η πολύ ορθή επισήμανσή σου ότι πρόκειται για ένα αδημοσίευτο κείμενο που πρέπει να το αντιληφθούμε ως ‘ιδέες που ποτέ δεν θέωρησε σκόπιμο να εκδώσει’. Μια ιστορικά αληθής και επιβεβαιωμένη διαπίστωση όπου αν τα συμπεράσματα επιχειρούνται χωρίς να ληφθεί υπόψη, κινδυνεύουμε να πέσουμε σε παγίδες. Δυστυχώς όμως όταν γράφεις:
    Η επίρρωση του ισχυρισμού μου για την υπεραισιοδοξία του Μαρξ εμφανίζεται νομίζω σποραδικά στο Κεφάλαιο, αλλά η πιο ακριβής έκφρασή του βρίσκεται στη Γερμανική Ιδεολογία
    φοβάμαι ότι και εδώ πρέπει να ακολουθήσεις την δική σου συμβουλή και είναι απαραίτητο να ξεκαθαριστεί ότι και η ‘Γερμανική Ιδεολογία’ (ΓΙ) είναι επίσης ένα ‘αδημοσίευτο κείμενο’ το οποίο περιέχει ‘ιδέες που ποτέ δεν θεώρησαν σκόπιμο να εκδώσουν’ οι Μαρξ και Ένγκελς. Κατά κάποιον τρόπο η ΓΙ είναι ένα ακόμη πιο ‘ιδιωτικό’ κείμενο από την επιστολή Ζάσουλιτς διότι η πρώτη είναι ένα κείμενο που γράφτηκε με σκοπό να ξεκαθαριστούν κάποια προβλήματα που τους απασχολούσαν, ένα κείμενο που ο Μαρξ το μοιράστηκε και έγραψε μαζί με τον πιο επιστήθιο συνεργάτη και φίλο του ενώ η δεύτερη αφορά ένα κείμενο που στάλθηκε σε μια πολιτικά δραστήρια κομμουνίστρια που δεν τους συνέδεε κάποια προσωπική σχέση και αναμφίβολα ο συγγραφέας του είχε επίγνωση την στιγμή που το έγραφε ότι θα γίνει αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης και συζήτησης τουλάχιστον μέσα στους κομματικούς μηχανισμούς που είχε δραστηριότητα τότε η Ζάσουλιτς. Σε κάθε περίπτωση δεν μπορούμε να ισχυριστούμε κάτι τέτοιο για την ΓΙ η οποία είναι ένα κείμενο που φτιάχτηκε για εσωτερική κατανάλωση και παρά το μέγεθός του και τον κόπο που σίγουρα απορρόφησε η δημιουργία του, ποτέ δεν επιχείρησαν οι συγγραφείς του να δημοσιεύσουν. Πρέπει επίσης να σημειωθεί (διότι ο διαχωρισμός βιβλίο-επιστολή μπορεί να συσκοτίζει τα γεγονότα) ότι η επιστολή Σβάιτσερ για τον Προυντόν δημοσιεύτηκε μια εβδομάδα μετά την συγγραφή του κειμένου (1865). Φυσικά όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι μπορούμε κάποια κείμενα να τα αγνοήσουμε και να σφυρίζουμε αδιάφορα. Η ΓΙ είναι ένα κείμενο που περιέχει πολύ σημαντικές ιδέες. Απλά, μια μικρή επιφύλαξη κρίνεται ως εύλογη.

    Ας πάμε λοιπόν στο κυρίως ηθικό πιάτο. Γράφεις:

    Δεν πιστεύω οτι η ηθική σκοπιά είναι μονοδιάστατη, ή οτι δίνει μονοδιάστατες απαντήσεις: μπορείς να απορρίπτεις το φαινόμενο Χ ηθικά, και να παρέχεις, ταυτόχρονα μια κοινωνιολογική ή οικονομική εξήγηση για το Χ (όπως επιχειρεί να κάνει ο Μαρξ). Αν η εξήγηση του Χ είναι διαφορετική απ’ότι πίστευες στην αρχή, τότε ίσως οφείλεις να αναθερωρήσεις την ηθική σου ετυμηγορία σε σχέση με το Χ.

    Και αντιλαμβάνομαι τα παραπάνω ως έναν αληθινά προοδευτικό προσδιορισμό της ηθικής. Αν στη δεύτερη πρόταση έλειπε και αυτό το ‘ίσως’ μπροστά από το ‘όφείλεις’ ομολογώ θα μου είχε προκαλέσει αυθεντική συγκίνηση. Η εξάρτηση των ηθικών συμπερασμάτων από την λογική ανάλυση και εξήγηση τα θέτει υπό όρους, τους όρους της λογικής. Η αξία των ηθικών συμπερασμάτων απορρέει αποκλειστικά (εδώ το ‘ίσως’ που έγραψες έχει μεγάλη σημασία) από την ορθή εφαρμογή της λογικής στην ανάλυση. Χωρίς αυτήν τα ηθικά συμπεράσματα είναι μετέωρα και το ίδιο ισχύει όταν εμείς επιχειρούμε να ανασύρουμε τα ηθικά συμπεράσματα από τις θεωρίες του Μαρξ υιοθετώντας ταυτόχρονα μια pick-n-mix στάση προς την ανάλυση που μας προσφέρει. Τα ηθικά συμπεράσματα δεν είναι τίποτα χωρίς την ανάλυση που οδήγησε σε αυτά. Αυτό που προσπαθώ εδώ να κριτικάρω δεν περιορίζεται στην ‘επιλεκτική’ προσέγγιση και την ίδια ακριβώς κριτική θα έκανα ακόμη και αν τα ηθικά συμπεράσματα μεταφέρονταν μαζί και αυτούσια με την ανάλυσή τους. Η ανάλυση παύει να έχει αξία όσο οι συνθήκες πάνω στις οποίες εφαρμόζεται παύουν να υπάρχουν. Η άποψη ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα ηθικά συμπεράσματα του Μαρξ λαμβάνει ως δεδομένο ότι η ανάλυση ισχύει ή ότι η ανάλυση έχει επιτευχθεί και αυτό είναι που εγώ χαρακτηρίζω ως αυθεντική υπεραισιοδοξία.

    Και φυσικά ισχύει ότι ‘[μ]πορώ, από τον καναπέ του σπιτιού μου, να καταδικάσω την παιδική εργασία’. Σε περίπτωση που δίνεται η λάθος εντύπωση να δηλώσω ότι και εγώ κρίνω και αναλύω καθώς κάθομαι στον καναπέ μου. Ο καναπές μας όμως, ενώ μας προσφέρει την πολυτέλεια να ασχολούμαστε και να κάνουμε αυτήν εδώ την συζήτηση, την ίδια στιγμή έχει και τον κίνδυνο ότι μπορεί να μιλάμε για πράγματα που μας είναι πολύ μακρινά. Δεν λέω ότι δεν μπορούμε να τα προσεγγίσουμε μέσα από αφηρημένα σχήματα και συστήματα αλλά πρέπει να είμαστε συνειδητοποιημένοι των μειονεκτημάτων τους. Δεν μπορούμε για παράδειγμα να πάρουμε αυτούσια την ηθική αγανάκτηση που προκαλούσε στον Μαρξ το φαινόμενο της παιδικής εργασίας όπως αυτό παρουσιάστηκε στην πιο προηγμένη οικονομία της τότε εποχής, στην χώρα που η καπιταλιστική ανάπτυξη είχε φτάσει στο υψηλότερο σημείο της και να την μεταφέρουμε όπως είναι απαράλλακτη στις συνθήκες που επικρατούν σε μια υποανάπτυκτη οικονομία και κοινωνία όπως συναντάμε στην περίπτωση της Ινδίας. Η ανάλυση θα πρέπει να τροποποιηθεί ανάλογα και σε μια τέτοια περίπτωση, οι ποιοτικές διαφορές των δύο αυτών φαινομένων θα επηρεάσουν ανάλογα (και αναπότρεπτα) και τα ηθικά συμπεράσματα. Όσο πιο εύκολα κάνουμε το άλμα στα ηθικά συμπεράσματα τόσο πιο εύκολα παρακάμπτουμε την ανάλυση. Όταν υιοθετούμε τα συμπεράσματα και το μόνο που μένει είναι η ηθική, η ανάλυση έχει εξαφανιστεί και η πραγματικότητά μας οπισθοδρομεί σε μια προ-πολιτική κατάσταση ύπαρξης. Αν είχαμε το όπλο της ανάλυσης, της σωστής ανάλυσης, τι θα τα χρειαζόμασταν τα ηθικά διδάγματα; Όταν παραπάνω γράφεις με έμφαση: ‘Το φταίξιμο και οι μομφές πρέπει να κατευθυνθούν, εξ’ολοκλήρου, στη κατάπτυστη συμπεριφορά της Nike και άλλων πολυεθνικών για τη μορφή της εκμετάλλευσης που η δραστηριοποίησή τους ενσωματώνει, και όχι στον Γ.’ δεν εντοπίζω το πάθος για πολύπλευρη ανάλυση που πιστεύω ότι απαιτείται. Θεωρώ ότι μας το δημιουργεί αυθόρμητα η αγκίστρωση των πραγμάτων στην ηθική.

  35. 35 Νικόλας

    Γιώργο, κάνεις πάλι μερικές πολύ καλές παρατηρήσεις, με τις οποίες είμαι σε γενικές γραμμές σύμφωνος.

    Κατ’αρχήν πιστεύω οτι η Γερμανική Ιδεολογία είναι πολύ πιο σημαντικό πόνημα από το γράμμα στη Ζάσουλιτς -και αυτό είναι από τα λίγα σημεία στα οποία συμφωνώ με τον Αλτουσέρ. Δεύτερον, η υπεραισιοδοξία του Μαρξ για τις παραγωγικές δυνάμεις δεν είναι έκδηλη μόνο στη ΓΙ, αλλά και στο Μανιφέστο και αλλού (στα Grundrisse αναφέρεται, για παράδειγμα, στο στάδιο οπου σχεδόν σε όλες τις μορφές εργασίας ‘ έχει σταματήσει να κάνει ένας άνθρωπος αυτό που μπορεί να κάνει μια μηχανή’ και στην ΚΠΓ στην συνειδητοποίηση της εργασίας ως ‘κύρια επιθυμία της ανθρώπινης ζωής’, η οποία καθίσταται δυνατή μόνο από την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων). Στηλιτεύοντας ‘ουμανιστικά’ επιχειρήματα για τον κομμουνισμό γράφει:

    ‘so long as […] the productive forces are not yet sufficiently developed in the bosom of the bourgeoisie itself to enable us to catch a glimpse of the material conditions necessary for the emancipation of the proletariat and for the formation of a new society, these theoreticians are merely utopians who, to meet the wants of the oppressed classes, improvise systems and go in search of a regenerating science.’ (Φτώχεια της Φιλοσοφίας, δεύτερο κεφ., έμφαση δική μου)

    Δεν αρνούμαι οτι

    ‘Η ανάλυση θα πρέπει να τροποποιηθεί ανάλογα και σε μια τέτοια περίπτωση, οι ποιοτικές διαφορές των δύο αυτών φαινομένων θα επηρεάσουν ανάλογα (και αναπότρεπτα) και τα ηθικά συμπεράσματα.’

    Η παιδική εργασία, λ.χ., μπορεί να είναι απαράδεκτο φαινόμενο tout court αλλά ορισμένες φορές είναι χειρότερο αν γίνεται στο κεντρικό Μανχάτταν ή στα περίχωρα της Βομβάης.

    Γι’αυτό άλλωστε, όπως γράφεις, χρειαζόμαστε πολύπλευρη κοινωνική και οικονομική ανάλυση του φαινομένου με σκοπό τη βαθύτερη κατανόησή του, των αιτίων και συνεπειών του. Το μόνο που λέει το προηγούμενό μου σχόλιο είναι πως κάποια φαινόμενα -όπως αυτό της εκμετάλλευσης- έχουν έναν σημασιολογικό πυρήνα που μας προκαλεί αναπόφευκτα ηθική αποστροφή, και αυτή η αποστροφή είναι δικαιολογημένη.

    Αλλά η ηθική κρίση μας γι’αυτά τα φαινόμενα μπορεί να μεταβληθεί, μερικές φορές οφείλει να μεταβληθεί, κατόπιν μελέτης κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών, κλπ., περιστάσεων. Αυτό είναι, νομίζω συνεπές στο πνεύμα του μαρξιανού συγγραφικού corpus, αν και ίσως όχι στο γράμμα του, για λόγους που συζητά το κείμενο.

  36. 36 Giorgos fearless

    Φίλε Νικόλα, φοβάμαι ότι όσο καλή και να είναι η συζήτηση μεταξύ μας, πάρα πολύ δύσκολα θα συμφωνήσουμε. Μας ενώνουν πολλά, αλλά μάλλον αυτά που μας χωρίζουν είναι περισσότερα και σημαντικότερα- από την δική μου οπτική. Γράφεις για φαινόμενα tout court και το αντιλαμβάνομαι αυτό ως έναν διαφορετικό τρόπο να γράψεις αυτό που ο Geras αναφέρει ως ‘transhistorical’. Υπερ-αναλυτικά και υπερ-ιστορικά φαινόμενα δεν υπάρχουν. Παραφράζοντας ένα γνωστό μαρξιστικό ‘ρητό’ θα πω ότι το μόνο tout court και το μόνο υπερ-ιστορικό φαινόμενο που υπάρχει είναι ότι δεν υπάρχουν tout court και υπερ-ιστορικά φαινόμενα. Στο παράδειγμα Μανχάταν-Βομβάη που παρουσιάζεις, εκτός από την αδυναμία μου να φανταστώ πως η εργασία στο κέντρο της Νέας Υόρκης μπορεί να είναι χειρότερη σε σχέση με την εργασία στην Βομβάη (η οποία θα ήταν ελαφρώς επιδερμική κριτική), διαφωνώ διότι αφήνεις ένα περιθώριο μόνο για ποσοτικές διαφορές ενώ εγώ αναφέρομαι ξεκάθαρα σε ποιοτικές διαφορές. Αν εξετάσεις το παράδειγμα που προσφέρω παραπάνω με την οικογένεια που έχει 5 παιδιά, το ανήθικο είναι οι επεμβάσεις αλά Γκέλντοφ οι οποίες επιχειρούνται μέσα σε ένα αναλυτικό κενό και με μοναδική νομιμοποίηση το λάβαρο της ηθικής αγανάκτησης του καλοζωισμένου δυτικού. Βέβαια οι Γκέλντοφ αυτού του κόσμου θεωρούν ότι είναι οι αληθινοί εκπρόσωποι της ηθικής ενώ στην πραγματικότητα είναι οι αληθινοί εκφραστές του παραστολισμένου άρματος της νέας Ηθικής.

    Γράφεις: ‘Αλλά η ηθική κρίση μας γι’αυτά τα φαινόμενα μπορεί να μεταβληθεί, μερικές φορές οφείλει να μεταβληθεί, κατόπιν μελέτης κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών, κλπ., περιστάσεων.’ Και ο προβληματισμός μου πάνω σε αυτό περιστρέφεται γύρω από το ‘μπορεί’ και το ‘μερικές φορές’. Αυτό ανοίγει ένα ευρύχωρο παράθυρο για το ‘μπορεί και όχι’. Είναι πολύ σημαντικό και πρέπει να το ρωτήσω. Υπάρχει περιθώριο η ηθική να αντλείται και από κάτι το οποίο δεν εξάγεται από την λογική ανάλυση; Υπάρχει κάποιο σημείο ή μέρος της ηθικής το οποίο δεν συμπίπτει με την λογική; Αν ναι, καλό θα είναι να πούμε τι είναι αυτό και από πού πηγάζει. Υποψιάζομαι όμως πως από την στιγμή που συμφωνούμε ότι ‘η παράδοση δεν είναι επιχείρημα’, θα δυσκολευτούμε να βρούμε αντικαταστάτη.

    Και ειλικρινά δεν πιστεύω πως η διαφωνία μου έχει να κάνει με ‘το γράμμα’ του μαρξισμού. Το αντίθετο μάλιστα, το γράμμα είναι το πρόβλημα. Γιατί να παραμείνουμε στο ‘γράμμα’ του Μαρξ και να επιχειρήσουμε να γίνουμε ‘συνεπείς κομμουνιστές’ και να μην αγκαλιάσουμε την ηθική αγανάκτηση που προσφέρει (πχ) ο αναρχισμός; Από την στιγμή που οι αναλύσεις που μας προσφέρει ο Μαρξ έχουν απορριφθεί, και τις θεωρούμε στην καλύτερη περίπτωση παρωχημένες (εργασιακή θεωρία της αξίας) και στην χειρότερη σαχλαμάρες (διαλεκτική= bullshit), γιατί να επιμένουμε να αποκαλούμε τους εαυτούς μας μαρξιστές; Προσωπικά θεωρώ ότι όλες αυτές οι μαρξιστικές συζητήσεις μόνο μουσειακό ή αρχαιολογικό ενδιαφέρον μπορούν να έχουν στο σημερινό προ-πολιτικό τοπίο που ζούμε και καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε. Αυτό εξηγεί πιστεύω την ζωντάνια και ελκυστικότητα της αναρχικής σκέψης, η οποία δείχνει ότι μπορεί να δώσει απαντήσεις στα προ-πολιτικά, ηθικά θέματα του καιρού μας.

    Η ηθική συνόψιση των πραγμάτων που επικρατεί σήμερα έχει στιγματίσει την λογική ανάλυση ως ύποπτη. Αν δεν εξετάσουμε αυτό το δεδομένο δεν θα μπορέσουμε να αντιληφθούμε ποτέ πως η σημερινή Ηθική είναι ασυμφιλίωτη με την ανάλυση.

    Για τα κείμενα στα οποία αναφέρεσαι -Γερμανική Ιδεολογία, ΚΠΓ, Μανιφέστο, Φτώχεια της Φιλοσοφίας και Grundrisse- μόνο το τελευταίο ανήκει στα οικονομικά έργα του Μαρξ και είναι ‘αδημοσίευτο’. Και φυσικά συμφωνώ πάνω στο ότι η ΓΙ είναι συνολικά ένα πολύ πιο σημαντικό έργο από το γράμμα Ζάσουλιτς. Καμία αμφιβολία ή αμφισβήτηση δεν χωρά. Πάνω όμως στο συγκεκριμένο θέμα που εξετάζουμε εδώ η διατύπωση αυτή είναι παραπλανητική. Για την ‘υπεραισιοδοξία’ του Μαρξ σχετικά με τις παραγωγικές δυνατότητες του καπιταλισμού ως απαραίτητη προϋπόθεση για την υπέρβασή του, η επιστολή Ζάσουλιτς δεν αφήνει περιθώρια ελιγμών.

    Που είναι η υπεραισιοδοξία στην παράθεση από το Grundrisse, αδυνατώ να βρω. Η αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας με την λειτουργία μηχανών είναι κάτι που επιτυγχάνεται καθημερινά στις καπιταλιστικές συνθήκες παραγωγής.

    Αν είναι να δεχτώ κάποια αισιοδοξία στον Μαρξ, αυτή έχει επιστημολογικό χαρακτήρα. Δεν θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να επικαλεστεί ‘την ηθική βδελυρότητα του καπιταλισμού’ διότι έχει αυτοπεποίθηση στην μέθοδό του. Πιστεύει ότι με την μέθοδο που ανακάλυψε και εφαρμόζει θα μπορέσει να αποδείξει την ‘ανηθικότητα’ δείχνοντας πως οι δυσλειτουργίες που πηγάζουν από τους αναπόδραστους νόμους του οικονομικού συστήματος μετατρέπουν τα υψηλά ιδανικά του φιλελευθερισμού σε εκφράσεις που η αξία τους δεν ξεπερνά το μελάνι και το χαρτί στα οποία είναι γραμμένα.

  37. 37 Νικόλας

    Γιώργο, δεν είμαι σίγουρος οτι καταλαβαίνω τι ακριβώς εννοείς με το ‘υπερ-ιστορικό’ εδώ

    ‘Παραφράζοντας ένα γνωστό μαρξιστικό ‘ρητό’ θα πω ότι το μόνο tout court και το μόνο υπερ-ιστορικό φαινόμενο που υπάρχει είναι ότι δεν υπάρχουν tout court και υπερ-ιστορικά φαινόμενα.’

    Αν εννοείς ‘φαινόμενα που να ισχύουν καθ΄όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ύπαρξης’, τότε θα διαφωνούσα: ο Μαρξ προορίζει τον ιστορικό υλισμό ως υπερ-ιστορικά αληθή θεωρία -όλες σχεδόν οι θεωρίες, από τα μαθηματικά μέχρι την κοινωνιολογία, έχουν αξιώσεις να εκφράσουν κάτι που είναι υπερ-ιστορικά αληθές- η οποία περιγράφει ένα υπερ-ιστορικό φαινόμενο, viz. την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και την αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων την οποία προκαλεί και εξηγεί.

    Μπορεί να πιστεύεις οτι δεν υπάρχει κανένα υπερ-ιστορικό φαινόμενο, αλλά θα διαφωνήσω μαζί σου: η περιφορά των πλανητών γύρω από τον ήλιο είναι ένα από αυτά.

    Δεν καταλαβαίνω την ένστασή σου σε ‘γκελντοφικές’ μεταβιβάσεις πλούτου: αν ένα μικρό παιδί βγαίνει από τη φτώχεια με διαμεσολάβηση της σαχλής εμπορευματοποιημένης μουσικής του Γκέλντοφ, τότε επικροτώ τη συναυλία του, τουλάχιστον όσο δεν βγάζει κέρδη απ’αυτή -αν και όχι απαραίτητα τη μουσική του!

    Το κείμενο απαντά, εν μέρει, σε αυτό

    ‘Από την στιγμή που οι αναλύσεις που μας προσφέρει ο Μαρξ έχουν απορριφθεί, και τις θεωρούμε στην καλύτερη περίπτωση παρωχημένες (εργασιακή θεωρία της αξίας) και στην χειρότερη σαχλαμάρες (διαλεκτική= bullshit), γιατί να επιμένουμε να αποκαλούμε τους εαυτούς μας μαρξιστές;’

    Για μένα, η απάντηση έχει να κάνει, πρώτον, με την μαρξιανή (αξιολογική) θέση σε ζητήματα εκμετάλλευσης και ανισότητας και, δεύτερον, με τον ιστορικό υλισμό. Ο Νεύτωνας ξόδεψε μεγάλο μέρος της ζωής του να γράφει για την αλχημεία, αλλά αυτό δεν σημαίνει οτι η θεωρία του, π.χ., για τη βαρύτητα δεν είναι έξυπνη, σημαντική, ή χρήσιμη.

    Δεν καταλαβαίνω, πρέπει να μου εξηγήσεις, αυτό

    ‘Η ηθική συνόψιση των πραγμάτων που επικρατεί σήμερα έχει στιγματίσει την λογική ανάλυση ως ύποπτη.’

    Αν πιστεύεις οτι είναι άδικο να σκοτώνονται αθώοι τότε συνεπάγεται, από modus ponens, οτι πιστεύεις πως είναι άδικο να σκοτώνονται 3χρονα στο Ιρακ. Η λογική ανάλυση είναι, κατά την άποψή μου, όχι μόνο συμβατή με κάποιες βασικές πεποιθήσεις ενός ηθικού συστήματος/θεωρίας, αλλά αναγκαία συνθήκη για τη κατανόηση και εκλέπτυνσή του.

    Όσον αφορά την υπεραισιοδοξία του Μαρξ για τις παραγωγικές δυνάμεις: αν δεν σε πείθουν οι δύο παραθέσεις από τη ΓΙ και την Φτώχεια -ίσως να σε πείσουν αν τις δεις στο φόντο του κειμένου- τότε μπορεί να βοηθήσει να δεις το κεφάλαιο 7 από το βιβλίο του Cohen (Karl Marx’s Theory of History: A Defence), που αφορά τον καπιταλισμό και τις παραγωγικές δυνάμεις.

  38. 38 Giorgos fearless

    Έχω την αίσθηση ότι τα κύρια σημεία έχουν ήδη διατυπωθεί πάνω στο θέμα του μαρξισμού. Θα προσθέσω μόνο ότι όταν μιλώ για φαινόμενα, πρέπει να διαβαστεί ως συντομογραφία για κοινωνικά φαινόμενα. Ίσως αυτό δημιουργεί μια παρεξήγηση που πρέπει να διευκρινιστεί. Άρα η κίνηση των πλανητών και όλα τα φυσικά φαινόμενα στέκονται έξω από την ανθρώπινη ιστορία και αυτό είναι αυτονόητο από την στιγμή που δεν είναι προϊόντα της ιστορικής εξέλιξης. Η ιστορική εξέταση των πραγμάτων μπορεί να ερευνήσει μόνο τα κοινωνικά πράγματα. Για παράδειγμα η αντίληψή μας για την κίνηση των πλανητών είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο (ενώ η ίδια η κίνηση δεν είναι) και η εξέταση αυτής της προϊστορίας των αντιλήψεων μπορεί να εξάγει χρήσιμα συμπεράσματα.

    Θέλω επίσης να δώσω μια εξήγηση για τον προηγούμενο ισχυρισμό μου ότι ‘η ηθική συνόψιση των πραγμάτων που επικρατεί σήμερα έχει στιγματίσει την λογική ανάλυση ως ύποπτη’. Τα παραδείγματα είναι πραγματικά αμέτρητα αλλά για χάρη της συζήτησης να αναφέρω το θέμα των Γενετικά Τροποποιημένων Οργανισμών όπου η δυνατότητά μας να ερευνήσουμε το θέμα με την ψυχραιμία που απαιτείται σακατεύεται από την ηθικολογική φαντασιοπληξία μας. Μόλις μια διαφορετική άποψη από αυτήν που δαιμονοποιεί την εν λόγω τεχνολογία αρθρωθεί, αμέσως οι σταυροφόροι της ηθικής σπεύδουν να την στιγματίσουν ως ηθικά ύποπτη (‘για να λέει αυτά είναι προφανές ότι τα τσεπώνει από την Μονσάντο’). Αυτό το προ-πολιτικό κλίμα της υπερ-ηθικής μας αντίληψης καταστρέφει κάθε δυνατότητά μας να δούμε τα πράγματα με νηφαλιότητα.

    Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα και μπορώ να στείλω ολόκληρο κατάλογο. Από το θέμα της μη ιονίζουσας ακτινοβολίας και την απαγόρευση του DDT μέχρι την υπεράσπιση των Εναλλακτικών Συμπληρωματικών Θεραπειών ως το αντίπαλο δέος στην εξουσία των φαρμακοβιομηχανιών.

    Ακόμη και αυτές οι χυδαίες υπερβολές περί μειωμένου οξυγόνου που ακούγαμε και όλοι επαναλαμβάναμε με αφορμή την πυρκαγιά στην Πάρνηθα το περασμένο καλοκαίρι, η ηθική προεπισκόπηση μας μάς τις προκάλεσε. Η οχύρωση πίσω από την αδαμάντινη ηθική μας ήταν εκείνη που μας επέτρεπε να λέμε και να πιστεύουμε ΤΟΣΟ ΜΕΓΑΛΕΣ ανοησίες.

  39. 39 Giorgos fearless

    Έγραψα παραπάνω ότι ‘η κίνηση των πλανητών και όλα τα φυσικά φαινόμενα στέκονται έξω από την ανθρώπινη ιστορία και αυτό είναι αυτονόητο από την στιγμή που δεν είναι προϊόντα της ιστορικής εξέλιξης’, και τώρα που το ξαναδιαβάζω αισθάνομαι πως είναι μια βιαστική τοποθέτηση. Είναι ανακριβές να λέμε ότι όλα τα φυσικά φαινόμενα στέκονται έξω από την ανθρώπινη ιστορία. Αυτό ισχύει μόνο για εκείνα τα φυσικά φαινόμενα τα οποία βρίσκονται έξω από τις τεχνολογικές δυνατότητες του ανθρώπου. Ο ιός της ευλογιάς είναι ένα φυσικό φαινόμενο όπως και το ότι έχει εξαφανιστεί. Το φυσικό φαινόμενο της εξαφάνισης του ιού, είναι ένα προϊόν της ανθρώπινης ιστορίας. Ακόμα και σε (φυσικά;) φαινόμενα όπως η γήρανση η οποία θεωρείται μια βιολογική διαδικασία, είναι πολύ δύσκολο να μην διακρίνει κάποιος τα ‘παραμορφωτικά’ σημάδια της κοινωνικής εξέλιξης.

  40. 40 Νικόλας

    Πολύ ωραία, τώρα καταλαβαίνω τί θέλεις να πεις, και μπορώ να διαφωνήσω, με αυτό

    ‘Υπερ-αναλυτικά και υπερ-ιστορικά φαινόμενα δεν υπάρχουν. Παραφράζοντας ένα γνωστό μαρξιστικό ‘ρητό’ θα πω ότι το μόνο tout court και το μόνο υπερ-ιστορικό φαινόμενο που υπάρχει είναι ότι δεν υπάρχουν tout court και υπερ-ιστορικά φαινόμενα.’

    Ένα υπερ-ιστορικό φαινόμενο που συνεπάγεται ο ιστορικός υλισμός είναι οτι ο άνθρωπος θέλει και προσπαθεί, σε όλη την ιστορία του, να διαμορφώσει τον εξωτερικό του κόσμο με βάση τις ανάγκες και επιθυμίες του, και να τον απεκδύσει από την τυχαιότητα της καταιγίδας, τον όλεθρο της ασθένειας, κ.ο.κ.

    Δεν έχω πρόβλημα με αυτό

    ‘το θέμα των Γενετικά Τροποποιημένων Οργανισμών όπου η δυνατότητά μας να ερευνήσουμε το θέμα με την ψυχραιμία που απαιτείται σακατεύεται από την ηθικολογική φαντασιοπληξία μας’

    ή με αυτό

    ‘Η οχύρωση πίσω από την αδαμάντινη ηθική μας ήταν εκείνη που μας επέτρεπε να λέμε και να πιστεύουμε ΤΟΣΟ ΜΕΓΑΛΕΣ ανοησίες.’

    Νομίζω οτι ίσως το πρόβλημά σου εντοπίζεται στην απουσία νηφάλιας ανάλυσης, και όχι στην παρουσία ηθικής ανάλυσης. Όταν δύο μαθητές προσπαθούν να λύσουν μια άσκηση, και ο ένας το κάνει επιπόλαια, ενώ ο άλλος μεθοδικά, το πρόβλημα δεν είναι οτι δεν υπάρχει σωστή λύση. Τo πρόβλημα είναι πως ο ένας είναι μεθοδικός και νηφάλιος, ενώ ο άλλος όχι. Ωστόσο η ηθική σκέψη δεν συνεπάγεται επιπολαιότητα ή απουσία μεθοδικότητας (αν και συχνά παίρνει αυτή, ή χειρότερη, μορφή).

  41. 41 Σωτηρης Γεωργανας

    δεν μπορεί να το εννοείς σοβαρά. Ο Α έχει πάρει δούλο του τον Β για να του φτιάχνει παπούτσια, και εσύ λες στον καταναλωτή Γ ‘μην σταματήσεις να αγοράζεις παπούτσια, γιατί τότε ο Α θα αρχίσει να μαστιγώνει τον Β.’ Νομίζω οτι το φταίξιμο και οι μομφές πρέπει να κατευθυνθούν, εξ’ολοκλήρου, στη κατάπτυστη συμπεριφορά της Nike και άλλων πολυεθνικών για τη μορφή της εκμετάλλευσης που η δραστηριοποίησή τους ενσωματώνει, και όχι στον Γ.

    οχι λεω μην σταματησεις να αγοραζεις γιατι τοτε ο Β δεν θα εχει καν αυτην την δουλεια που εχει τωρα και ισως πεθανει της πεινας. Να πιεζουμε για καλυτερες συνθηκες εργασιας ειναι καλη ιδεα, να μποϋκοταρουμε τα προϊοντα του φτωχου κοσμου, οποιος και να τα εξαγει απο εκει, ειναι μια μαλλον κακη ιδεα.

    Κατα τα αλλα ζητω συγγνωμη που μπαινω με σφηνες στον διαλογο σας, παρακολουθω γενικα αλλα ποτε δεν προλαβαινω να πω κατι πριν προχωρησετε παρακατω! :-)

  42. 42 Νικόλας

    Σωτήρη, δεν αρνούμαι οτι μπορείς να συνεχίσεις να αγοράζεις, αλλά αρνούμαι οτι η επιλογή είναι όσο εύκολη όσο την παρουσιάζεις.

    Αφ’ενός, κρίνοντας τις περιστάσεις ακραιφνώς συνεπειοκρατικά -όπως κάνει το σχόλιό σου- είναι καλύτερο να συνεχίσεις να αγοράζεις. Αλλά ταυτόχρονα παίζει, σε πολλούς ανθρώπους, ρόλο το ένστικτο της ακεραιότητας: ‘δεν θα ενισχύσω τα κέρδη ενός εκμεταλλευτή μόνο επειδή η αδιαφορία της διεθνούς κοινότητας του επιτρέπει να εκμεταλλεύεται μικρά παιδιά.’ Η ύπαρξη αυτής της νοητικής στάσης, και η σχέση της με την ατομική ταυτότητα, περιορίζει (δικαιολογημένα) τη ταχύτητα και την ορμή του συνεπειοκρατικού οδοστρωτήρα.

    Έχοντας πει κάτι τέτοιο, μπορείς δώσεις χρήματα για να βοηθήσεις, να πιέσεις για θεσμική βελτίωση των συνθηκών εργασίας των εργαζομένων στη Nike, αύξηση των αποδοχών τους, και/ή κοινωνικοποίηση (μέρους) του κεφαλαίου της Nike -και άλλων πολυεθνικών- με διανομή του εξίσου σε όσους το έχουν ανάγκη.

    (NB: Δεν ισχυρίζομαι οτι αυτές οι παραινέσεις απαραίτητα προκύπτουν από, ή συνάδουν με, τις θέσεις του Μαρξ για συναφή ζητήματα.)

  43. 43 Σωτηρης Γεωργανας

    αρνούμαι οτι η επιλογή είναι όσο εύκολη όσο την παρουσιάζεις.

    ευκολη δεν ειναι αλλα τα παντα εξαρτωνται απο τις συνεπειες για μενα. Αν σταματησουμε ολοι να αγοραζουμε, ο κεφαλαιοκρατης απλα θα χασει μια εναλλακτικη για επενδυσεις και θα βαλει καπου αλλου τα λεφτα του. Τα παιδακια ομως θα χασουν μια πολυτιμη πηγη εισοδηματος και πιθανοτατα θα καταληξουν σε μια χειροτερη εργασια ή ακομα και στην σεξουαλικη εκμεταλλευση.

    αν αυτο ισχυει, τοτε για μενα ειναι απλη υποκρισια να μιλαει καποιος για ηθικη ακεραιοτητα και να μην αγοραζει ΝΙΚΕ ας πουμε. Αν θελει να ειναι ακεραιος πρεπει να προσφερει πρωτα (οσο μπορει) σε καθε παιδι του κοσμου κεφαλαια για να μπορουν να πανε σχολειο αντι να πρεπει να δουλευουν.

    Ποια λες δηλαδη οτι θα ηταν η γνωμη του Μαρξ?

  44. 44 Giorgos

    Πρώτα από όλα μια μικρή συγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση.

    Φίλε Νικόλα, γράφεις:

    Ένα υπερ-ιστορικό φαινόμενο που συνεπάγεται ο ιστορικός υλισμός είναι οτι ο άνθρωπος θέλει και προσπαθεί, σε όλη την ιστορία του, να διαμορφώσει τον εξωτερικό του κόσμο με βάση τις ανάγκες και επιθυμίες του, και να τον απεκδύσει από την τυχαιότητα της καταιγίδας, τον όλεθρο της ασθένειας, κ.ο.κ.

    Κατά την γνώμη μου μια από τις καλύτερες απαντήσεις που μπορούν να δοθούν στο ερώτημα των υπερ-ιστορικών φαινομένων. Και εύκολα θα μπορούσα να συμφωνήσω πάνω σε αυτό. Αν διαβάσεις προσεκτικά λίγο παραπάνω γράφω ακριβώς το ίδιο πράγμα όταν αναφέρομαι στην ‘αιώνια συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης να εργάζεται’. Βέβαια αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν πρόκειται για ‘φαινόμενο’ αλλά περισσότερο για μια γενική τάση. Όπως είναι και η κοινωνική ‘φύση’ του ανθρώπου ή η πνευματικότητά του. Για το τελευταίο μπορούμε να ανατρέξουμε στην Γερμανική Ιδεολογία και να δούμε την κριτική που κάνει ο Μαρξ στην υποτιθέμενη αιώνια και υπερ-ιστορική θρησκευτικότητα (βλ. πνευματικότητα) του ανθρώπινου είδους. Δεν πρόκειται για κοινωνικό φαινόμενο/α αλλά για γενικές τάσεις οι οποίες προσδιορίζονται ιστορικά. Ας δούμε λίγο πιο συγκεκριμένα αυτό που αναφέρεις -και συμφωνώ- σχετικά με την υπερ-ιστορική προσπάθεια του ανθρώπου να διαμορφώνει τον εξωτερικό κόσμο ‘με βάση τις ανάγκες και επιθυμίες του’. Αυτή η προσπάθεια όμως εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους μέσα στην ιστορική εξέλιξη. Σε κάποιες ιστορικές στιγμές αυτή η προσπάθεια έχει έναν ασυνείδητο χαρακτήρα και σε κάποιες άλλες παίρνει μορφές οι οποίες εξ ορισμού απαιτούν μια πιο ξεκάθαρη και συνειδητή δράση. Αυτή η προσπάθεια μπορεί να εκφραστεί μέσα από εντελώς διαφορετικά φαινόμενα, σε μια δεδομένη στιγμή έχουμε την προσπάθεια της διαμόρφωσης των εξωτερικών συνθηκών με τον ‘χορό της βροχής’, σε μια άλλη με ζωοθυσίες στον βωμό μιας σκοτεινής θεότητας και σε μια διαφορετική στιγμή, κάτω από το βάρος διαφορετικών ιστορικών και κοινωνικών πιέσεων, το ίδιο πράγμα μπορεί να πάρει μια πιο ενσυνείδητη μορφή όπως με το Προμηθεϊκό παράδειγμα. Και τέλος μια άλλη κοινωνία μπορεί την ίδια ακριβώς προσπάθεια να την εκφράζει μέσα από την τελετουργία της ανακύκλωσης ή πίνοντας έναν bird-friendly εσπρέσο. Αμφισβητώ το ότι πρόκειται για το ίδιο φαινόμενο.

    Σχετικά με την συγκεκριμένη υπερ-ιστορική τάση του ανθρώπου να μετατρέπει το περιβάλλον του με εργαλειακό τρόπο, όσο και αν συμφωνούμε μεταξύ μας, αναδύεται ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα. Το ότι αυτό το υπερ-ιστορικό στοιχείο στην ανθρώπινη εξέλιξη, στις μέρες που ζούμε, θεωρείται κάτι σαν το προπατορικό αμάρτημα. Από αυτή τη σκοπιά η μόνη διέξοδος που υπάρχει είναι να νεύσουμε με συγκατάβαση περί της υπερ-ιστορικής κακίας του ανθρώπου.

    Επίσης, αν για χάρη της συζήτησης δεχτώ τον ισχυρισμό σου, οφείλουμε να πούμε ποια υπερ-ιστορικά ηθικά διδάγματα εξάγουμε από αυτό το ‘φαινόμενο’. Μέχρι στιγμής το μόνο που έχω δει είναι ότι δεν πρέπει να αγοράζω Nike. Η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα συμπαγές ηθικό σύστημα πρέπει να περιγράφει όχι μόνο το απαγορευμένο αλλά και το επιτρεπτό και η απουσία εξηγήσεων για το δεύτερο είναι πολύ εμφανής. Το ανεπίτρεπτο μας παραλύει αλλά πρέπει και να ζήσουμε.

    Νομίζω οτι ίσως το πρόβλημά σου εντοπίζεται στην απουσία νηφάλιας ανάλυσης, και όχι στην παρουσία ηθικής ανάλυσης. Όταν δύο μαθητές προσπαθούν να λύσουν μια άσκηση, και ο ένας το κάνει επιπόλαια, ενώ ο άλλος μεθοδικά, το πρόβλημα δεν είναι οτι δεν υπάρχει σωστή λύση. Τo πρόβλημα είναι πως ο ένας είναι μεθοδικός και νηφάλιος, ενώ ο άλλος όχι. Ωστόσο η ηθική σκέψη δεν συνεπάγεται επιπολαιότητα ή απουσία μεθοδικότητας (αν και συχνά παίρνει αυτή, ή χειρότερη, μορφή).

    Χαίρομαι διότι και εδώ διακρίνω ότι υπάρχει κοινό έδαφος απαραίτητο για την εξέλιξη της συζήτησης. Διακρίνεις μια απουσία νηφάλιας ανάλυσης όπως και εγώ. Θα ήθελα να τοποθετηθείς σχετικά με την έξαρση της απολιτικής ηθικολογίας που παρατηρώ στα σύγχρονα κοινωνικά πράγματα και επαναλαμβάνω με κουραστικό τρόπο από το πρώτο μου σχόλιο. Αν είναι μια ψευδαίσθηση θα ήθελα να με βοηθήσεις να το αντιληφθώ. Αν όμως συμφωνούμε, καλό θα ήταν να πούμε κατά πόσο είναι μια απλή και τυχαία σύμπτωση η ταυτόχρονη εμφάνιση αυτών των δύο φαινομένων.

    (Το παράδειγμα με τους μαθητές θα ήταν εξαιρετικά διαφωτιστικό αν το εμπλουτίζαμε με μια ηθική συνείδηση η οποία στιγματίζει το εκπαιδευτικό σύστημα με έναν συγκεκριμένο τρόπο –πχ ως μονολιθικό, καταπιεστικό, πατερναλιστικό και ελιτιστικό. Αν προσθέσουμε αυτή την παράμετρο μπορούμε να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο η ηθικολογούσα προσέγγιση επιτρέπει την χαλάρωση σε θέματα μεθοδικότητας και νηφαλιότητας.)

    Τέλος σχετικά με την συζήτηση μεταξύ σας θα ήθελα να προσθέσω μια νέα οπτική σκοπιά από την οποία το φαινόμενο αποκτά διαφορετικά χαρακτηριστικά. Πιο συγκεκριμένα, θα πρότεινα να κοιτάξουμε το φαινόμενο από την οπτική του ανταγωνισμού στην παγκόσμια αγορά προϊόντων και εργασίας. Αν για παράδειγμα η ηθική μας αποστροφή επιτύχει να αποκλείσει κάποιες αγορές από την προσφορά εργασίας και πχ η Gap-Nike-etc αποκλείσουν τις αναπτυσσόμενες αγορές του 3ου κόσμου (Μπαγκλαντές-Ινδία-κλπ) ώστε να προστατεύσουν την κερδοφορία τους από την ενδεχόμενη ηθική δυσφορία των πελατών τους, αυτό που θα έχει επιτευχτεί επίσης θα είναι κάποιες εθνικές οικονομίες να εισπράξουν τα ανταγωνιστικά οφέλη από την εισροή (ηθικών) κεφαλαίων. Στην συγκεκριμένη περίπτωση θα είναι οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών όπου η αγορά εργασίας είναι ελεγχόμενη, υπακούει στους υψηλότερους ηθικούς κανόνες και πάνω από όλα είναι συντονισμένη καλύτερα με τις ηθικές μας χορδές. Μπορεί να είναι αυτό που λένε ‘win-win situation’: και Ηθικοί και ωφελημένοι.

  45. 45 Νικόλας

    S G, αυτό

    ‘αλλα τα παντα εξαρτωνται απο τις συνεπειες για μενα.’

    το εννοείς μόνο για τη περίπτωση της Nike (γιατί αν το πιστεύεις γενικά, τότε πιστεύεις οτι δεν υπάρχουν πράξεις ή προθέσεις που είναι καθ’αυτές, δηλαδή ανεξάρτητα από τις συνέπειές τους, επιλήψιμες);

    Γράφεις

    ‘Αν σταματησουμε ολοι να αγοραζουμε, ο κεφαλαιοκρατης απλα θα χασει μια εναλλακτικη για επενδυσεις και θα βαλει καπου αλλου τα λεφτα του.’

    Αυτό μπορεί να είναι αλήθεια -αν και δεν πιστεύω οτι είναι αλήθεια: μία κυβέρνηση μπορεί, λ.χ., αυξάνοντας τον κατώτατο μισθό, να εξαναγκάσει έναν επιχειρηματία να πληρώνει περισσότερο, περιορίζοντας την εκμετάλλευση που υφίστανται οι εργαζόμενοι.

    Αλλά το σχόλιό μου πρέσβευε οτι η παιδική εργασία σε εργοστάσιο είναι απαράδεκτη tout court. Τίποτα από αυτά που έχεις πει δεν δείχνει οτι δεν θα ήταν δικαιολογημένη, λ.χ., μία παγκόσμια (αναίμακτη) επανάσταση, η οποία θα έφερνε όλα τα μέσα παραγωγής -συμπεριλαμβανομένων αυτών της Nike- στην ιδιοκτησία των λιγότερο προνομιούχων -συμπεριλαμβανομένων των παιδιών που η Nike εκμεταλλεύεται.

    Βέβαια υπάρχουν κινήσεις λιγότερο δραστικές από αυτή, όπως κοινωνικοποίηση (μέρους του) κεφαλαίου της Nike προς όφελος των λιγότερο προνομιούχων, εξαναγκασμό της Nike να επενδύει σε σχολεία και κοινωνικές δομές αν θέλει να βγάζει κέρδη, κλπ. Οι πρακτικές αυτές είναι δίκαιες και, νομίζω, άμεσα εφαρμόσιμες.

    Giorgo, μου άρεσε η δεύτερη παράγραφος του σχολίου σου (για τη ΓΙ).

    Νομίζω οτι αυτό

    ‘Η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα συμπαγές ηθικό σύστημα πρέπει να περιγράφει όχι μόνο το απαγορευμένο αλλά και το επιτρεπτό και η απουσία εξηγήσεων για το δεύτερο είναι πολύ εμφανής.’

    είναι υπερβολικά απαιτητικό: ο Benjamin Constant κάνει μία πολύ εύστοχη, κατά τη γνώμη μου, διάκριση ανάμεσα στην αρχαία και τη μοντέρνα ηθική. Η πρώτη ενέχει επιταγές, όχι μόνο αναφορικά με τι απαγορεύεται, αλλά και αναφορικά με το σωκρατικό ερώτημα ‘πώς πρέπει να ζεις’. Η δεύτερη απλά απαγορεύει κάποια ήδη πράξης, αφήνοντας έτσι χώρο για περισσότερη -ηθική- ελευθερία (ergo η έμφαση σε ανθρώπινα δικαιώματα, και όχι σε ανθρώπινες αρετές). Φυσικά η διάκριση του Constant παραγνωρίζει τη τεράστια σημασία που αναγνωρίζουμε ακόμα στο πώς ζει κάποιος. Αλλά οι δυτικοί νόμοι και κοινωνίες, έχουν γίνει πολύ πιο ανεκτικές στη διαστροφή και/ή την απουσία αρετής, πράγμα το οποίο οφείλεται εν μέρει στην άνοδο της δικαιωματοκρατίας. Νομίζω οτι αυτό είναι σημάδι ηθικής προόδου.

    Δεν είμαι σίγουρος τι εννοείς εδώ

    ‘έξαρση της απολιτικής ηθικολογίας που παρατηρώ στα σύγχρονα κοινωνικά πράγματα.’

    Αν εννοείς καταδίκες ηθικού περιεχομένου χωρίς αναφορά και/ή συναφή ανάλυση κοινωνικών και οικονομικών φαινομένων, τότε συμφωνώ οτι υπάρχει έξαρση. Αν ο Α κάνει Χ, οφείλεις να αναρωτηθείς ως προς τα κίνητρα για το Χ, τις περιστάσεις, τη γνώση, και τη νοητική κατάσταση του Α προτού τον κατακρίνεις. Φαντάζομαι αυτό σου αρκεί για μία νηφάλια κρίση;

    Νομίζω το παράδειγμα που χαρακτηρίζει επαρκώς την ανησυχία της τελευταίας παραγράφου του σχολίου σου -και τη γενικότερη προβληματική του- είναι η περίπτωση των βιοκαυσίμων:

    Οι αναπτυγμένες οικονομίες, δήθεν διατεθειμένες να κάνουν θυσίες για το περιβάλλον και για τις αναπτυσσόμενες χώρες, προέβαλλαν ώς καλύτερη λύση την ευρεία υιοθέτηση βιοκαυσίμων. Ωστόσο αύξηση της παραγωγής βιοκαυσίμων σημαίνει καταστροφή φυσικών βιοτόπων, και περιορισμό της παγκόσμιας σοδειάς τροφίμων (αφού πολλές αναπτυσσόμενες χώρες έχουν εδώ και καιρό αρχίσει να καλλιεργούν βιοκαύσιμα αντί για τρόφιμα). Αυτό αύξησε -και αυξάνει- τις τιμές για τροφή, την οποία παρέχουν με αυξημένες τιμές, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες. Παράλληλα σημαίνει απειροελάχιστο περιορισμό στις εκπομπές ρύπων (αφού η αντικατάσταση φυσικών βιότοπων με καλλιέργειες για βιοκαύσιμα απελευθερώνει διοξείδιο του άνθρακα και περιορίζει τη απορροφησιμότητά του). Για μερικές πρώτες αναφορές στην επιπολαιότητα αυτή, δες τα κείμενα του Monbiot, όπως αυτό εδώ.

  46. 46 Giorgos

    Φίλε Νικόλα, τις απαιτήσεις δεν τις δημιουργώ εγώ ορίζοντας ένα αυθαίρετο σημείο αναφοράς. Να το πω όσο πιο απλά και ωμά γίνεται: πρέπει να φορέσω παπούτσια και μέχρι στιγμής ξέρω μόνο ότι δεν επιτρέπονται τα Nike. Είμαι στο κατάστημα και πρέπει να γνωρίζω αν τα Timberland είναι μια αρκετά ηθική επιλογή για το πέλμα μου. Η διαφορά είναι περισσότερο ‘τεχνική’ διότι ακόμη και όταν απαγορεύουμε κάτι, κάτι άλλο γίνεται επιτρεπτό μέσω της σιωπής. Αν είναι ανεπίτρεπτο να πίνω starbucks και να φορώ Nike και Gap, από την έλλειψη ανάλογης ‘εντολής’ συνεπάγεται ότι μπορώ να πίνω FairTrade εσπρέσο και να φορώ Timberland. Αναγνωρίζω έναν δισταγμό ο οποίος είναι εύλογος αν αναλογιστούμε τις ‘εναλλακτικές’ προτάσεις- δεν είναι και τόσο εναλλακτικές.

    Πιο πάνω μίλησα για το αγαπημένο motto του Μαρξ και νομίζω πως ήρθε η στιγμή να αναφέρω και το αγαπημένο του maxim, Nihil humani a me alienum puto (Τίποτε το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο), του Τερέντιου. Αυτό είναι το αληθινό πνεύμα του μαρξισμού και τολμώ να πω πως δεν υπάρχει ούτε ψήγμα ηθικής αξιολόγησης. Μάλλον το αντίθετο θα έλεγα. Το πνεύμα του Τερέντιου προσεγγίζει τα ανθρώπινα απογυμνώνοντάς τα από τις ηθικές αποχρώσεις τους και μας λέει, όλα είναι ανθρώπινα, όλα είναι κατανοητά από την ανθρώπινη σκοπιά. Αυτός ο ανθρωπισμός είναι αναμφίβολα πολύ γενναίος και πολύ απαιτητικός (κάποιες στιγμές ‘κόβει την ανάσα’) αλλά, κατά την γνώμη μου, είναι ο μόνος ο οποίος δεν ανταλλάσει την κατανόηση των πραγμάτων με ένα ξερό κομμάτι ηθικού καθωσπρεπισμού.

    Σχετικά με τα βιοκαύσιμα συμφωνώ στην ουσία και στην περιγραφή της ανάλυσης αλλά τίθεται και ένα άλλο θέμα, αυτό της απόρριψης των βιοκαυσίμων από τον George Monbiot και αυτή η απόρριψη δεν νομίζω ότι βασίζεται σε μια λογική και νηφάλια εξέταση. Πιο πιθανό είναι, στην περίπτωση Monbiot, ότι μια δεισιδαιμονία (του περιορισμού της εκπομπής CO2 μέσω της χρήσης βιοκαυσίμων) συγκρούστηκε με μια άλλη πιο ισχυρή προκατάληψη (ενάντια στους ΓΤΟ και ενάντια στην οργανωμένη – βιομηχανοποιημένη – γεωργία) και έχουμε το αποτέλεσμα της απόρριψης της αρχικής δεισιδαιμονίας ώστε οι πιο ισχυρές και ‘μοντέρνες’ προκαταλήψεις μας να συνεχίσουν να υπάρχουν ανενόχλητες. Λίγο-πολύ όπως καταλήγουμε και στην απόρριψη της πυρηνικής ενέργειας. Χρησιμοποιώντας το σχήμα ‘Α κάνει Χ’, όπου Α είναι ο George Monbiot και Χ είναι η ελπίδα του να υλοποιηθεί μια παγκόσμια οικονομική κρίση το συντομότερο δυνατόν τι απαντάμε στα θέματα κίνητρα, περιστάσεις, γνώσεις και νοητική κατάσταση προτού τον κατακρίνουμε; Ειλικρινά με απασχολεί το ζήτημα και ίσως να είναι χρήσιμο. Οι δικές μου απαντήσεις είναι ότι το κίνητρό του είναι υψηλό και θέλει να σώσει τον κόσμο, οι περιστάσεις του θα παραμείνουν αμετάβλητες από την επικείμενη οικονομική κρίση, οι γνώσεις του είναι σίγουρα ικανοποιητικές και η νοητική του κατάσταση είναι αυτή του ‘πρέπει-κάτι-να-γίνει’ (μάλλον φυσιολογική νοητική κατάσταση αν το φυσιολογικό προσδιορίζεται από το σύνηθες). Πως κρίνουμε ηθικά κάποιον ο οποίος δεν μοιράζεται την ηθική μας; Δεν είναι ηθικό να ακολουθήσει την δική του προσωπική ηθική, ή είναι ηθικό να ακολουθήσει την δική μας/μου ηθική; Μου θυμίζει ένα πρόβλημα που απασχολεί τον Zizek, σχετικά με την ηθική μας αποστροφή όταν οι Ταλιμπάν ανέλαβαν την εξουσία στο Αφγανιστάν και κατέστρεψαν ναούς και διάφορα άλλα θρησκευτικά μνημεία. Το πρόβλημα είναι ότι για εκείνους αυτά τα μνημεία είναι βλάσφημα δημιουργήματα για να υμνηθούν πλαστές και ψευδείς θεότητες. Σύμφωνα με την δική τους ηθική συνόψιση το ανήθικο θα ήταν να αφήσουν αυτούς τους ναούς απείρακτους επειδή κάτι τέτοιο θα τους έφερνε σε διπλωματική δυσμένεια. Ο γρίφος δεν μπορεί να λυθεί όταν ρωτάμε αν είναι ηθικό. Επιστρέφοντας στον Monbiot, το πρόβλημα μπορεί να λυθεί μόνο αν εξετάσουμε πόσο λογικό είναι κάποιος που υποτίθεται ότι υιοθετεί αριστερή πολιτική αντίληψη καταλήγει να ελπίζει συνάνθρωποί του να χάσουν τον μισθό τους και να ζητά με μαλθουσιανό θράσος την πτώση του βιοτικού επιπέδου του πληθυσμού μέσω της επιθυμητής(!) οικονομικής κρίσης. Πάντα για το καλό μας- πώς να τον κρίνω ηθικά; Η ακεραιότητα και η συνέπεια δεν περιέχουν μια ηθική αυταξία- αν και ελάχιστης σημασίας;

    Στην περίπτωση Άγιος George βέβαια, όπου τα υπερατλαντικά αεροπορικά ταξίδια του δημιουργούν την ίδια ηθική αποστροφή που του προκαλεί και η σεξουαλική κακοποίηση παιδιών, όλα αυτά ίσως δεν ισχύουν και μάλλον μπορούμε να πούμε πολλά περί ηθικής και ανηθικότητας. Σε τελική ανάλυση η ηθική υποκρισία είναι ένα από τα πιο βαριά ηθικά παραπτώματα, καθόλου υπερτιμημένο και επειδή δεν απαιτεί μια συνολική συνόψιση του κόσμου μπορεί να είναι αντικείμενο χρήσιμης δημόσιας συζήτησης.

  47. 47 Νικόλας

    Γιώργο αυτό

    ‘Αναγνωρίζω έναν δισταγμό ο οποίος είναι εύλογος αν αναλογιστούμε τις ‘εναλλακτικές’ προτάσεις- δεν είναι και τόσο εναλλακτικές.’

    μπορεί να είναι αλήθεια για κάποια αγαθά. Αλλά, για παράδειγμα, το Co-op προσφέρει λίγο καλύτερους μισθούς σε αγρότες απ’ότι το Tesco, και τα Fairtrade προιόντα συνήθως ενέχουν λιγότερο βασανισμό και κακομεταχείριση (ζώων, κλπ.) απ’ότι αυτά του κοινού εμπορίου. Στο βαθμό που είμαστε σε θέση να προτιμάμε ένα προϊόν επειδή συνεπάγεται λιγότερη κακομεταχείριση, λ.χ., των ζώων, έχουμε κάποια υποχρέωση να το κάνουμε.

    Μάλλον έχεις δίκο ως προς αυτό

    ‘Αυτό είναι το αληθινό πνεύμα του μαρξισμού και τολμώ να πω πως δεν υπάρχει ούτε ψήγμα ηθικής αξιολόγησης.’

    και γι’αυτό το κείμενο υποστηρίζει οτι αυτή ήταν άστοχη τοποθέτηση των μαρξιστών, και οτι οι σοβαροί κομμουνιστές πρέπει να καταπιαστούν πιο σοβαρά με την ηθική και πολιτική θεωρία.

    Για παράδειγμα, αυτό

    ‘όλα είναι ανθρώπινα, όλα είναι κατανοητά από την ανθρώπινη σκοπιά’

    μπορεί να είναι αλήθεια, αλλά δεν συνεπάγεται οτι όλα είναι δικαιολογημένα. Ο Μαρξ καταπιάστηκε μόνο με την κατανόηση της ανθρώπινης ιστορίας, παραμελώντας το κομμάτι της δικαιολόγησης. Το κείμενο πρεσβεύει οτι αυτή ήταν αδικαιολόγητη μεροληψία στο έργο του.

    Σχετικά με τον Monbiot: παρέπεμψα σε ένα κείμενό του για να σκιαγραφήσω την ανησυχία που εκφράζει η προβληματική σου. Ωστόσο ούτε προσυπογράφω, ούτε αρνούμαι τις απόψεις του Monbiot -αν και πιστεύω οτι η πρόσφατη υιοθέτηση των βιοκαυσίμων εμπεριέχει μεγάλη δόση υποκριτικής ηθικολογίας.

    Γράφεις

    ‘Η ακεραιότητα και η συνέπεια δεν περιέχουν μια ηθική αυταξία- αν και ελάχιστης σημασίας;’

    και συμφωνώ. Γι’αυτό άλλωστε δεν είμαι διατεθειμένος να υπερασπιστώ αυτά που γράφει ο Monbiot για τις υφέσεις, κλπ.

    Μάλλον συμφωνώ, σε γενικές γραμμές, με την τελευταία παράγραφο.

  48. 48 Giannis

    Τελικα ήμουν Μαρξιστης και δεν το ειχα καταλαβει!
    Σταλινισμος ειναι αυτο που μας πλασαρουν δηλαδη…

  49. 49 opoios_thelei_eimai

    Ω ρε καργιολες τι Αντικομμουνισμος ειναι τουτος?

    Σας γαμαει τη μανα ο Παφιλης?
    Ειστε τα μπασταρδια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ?Η αγνοειται ανιστορητα ΑΜΕΡΙΚΑΝΑΚΙΑ οτι οταν καποιοι σαν εσας καναν διακοπες το ΚΚΕ εδινε τα κοκκαλα του στα βουνα για ελευθερια?

    Ο αλλος ο σκατομυαλος(-ψυχος) χωρις να ξερει οτι ο εγαζομενος των 2000Ευρω παραμενει εκμεταλλευομενος γραφει το αναποδο!

    Η ουσια της εκμεταλλευσης απεχθες ΦΕΡΕΦΩΝΟ ΗΛΙΘΙΩΝ εγκειται στην ατομικη ιδιοκτησια των μεσων παραγωγης.

    Και 100000000Ε να δωσουν αν η ιδιοκτησια των ΜΠ δεν ειναι λαικη-κοινωνικη οπως θες πεστο παλι για εκμεταλλευση μιλαμε!

    Κανεις και τον διαννοουμενο με τα λεφτα του νεοπλουτου ΜΠΠΑΜΠΠΑΑ, χλιαροτσουτσουνε γιαπη!

  50. 50 wiki.linguistlist.org

    Perfformed a comprehensive range of clinical
    functions in the 70-bed neonatal intensive care unit.

    Obviously physicians and other medicl staff may have their advanced life support qualifications but as
    a civilian you don’t need these. Other institutes offer free unlimited online practice tests or mock tests before your
    real online exam.

  1. 1 buzz
  2. 2 Ειναι ο κομμουνισμος μια κακη ιδεα? at αναΜορφωση - Ιστολογιο

Leave a Reply




Αρθρογραφος:
Νικόλας Βρούσαλης



Ιστοσελιδα:
Κλικ εδω

Προφιλ:
Διδακτορικός φοιτητής στην ηθική και πολιτική φιλοσοφία.

 

Κειμενα με παρομοιο τιτλο