Κατηγοριες

Προσκεκλημενοι Συγγραφεις




Το αρθρο που ακολουθει γραφτηκε με την ευκαιρια των πολιτικοοικονομικων εξελιξεων στην Τουρκια του 2001, σημερα ομως ειναι παλι επικαιρο.

Τους τελευταίους μήνες ((Η αναφορα του αρθρου ειναι στο 2001, παραμενει ομως επικαιρη)) η Τουρκία διέρχεται μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις της πρόσφατης ιστορίας της. Η κρίση είναι βέβαια πολιτική, θεσμική και κοινωνική, πάνω απ´ όλα όμως είναι κρίση οικονομική. Όσο ισχυρή στρατιωτικά και διπλωματικά είναι η Τουρκία (και είναι πολύ περισσότερο από όσο θέλουμε να πιστεύουμε), τόσο εμφανίζεται ανίσχυρη οικονομικά. Βρίσκεται πλέον σε μια τόσο δραματική θέση που δεν είναι υπερβολικό να αναρωτιέται κανείς για το αν υπάρχει πλέον κάποια διέξοδος. Πολλοί μάλιστα (στην Ελλάδα κυρίως) παρομοιάζουν την οικονομική κρίση της Τουρκίας με εκείνη της Σοβιετικής Ένωσης στην εποχή της περεστρόικα: Μην αντέχοντας πλέον το κόστος των αμυντικών δαπανών, αλλά και της συντήρησης ενός γιγαντιαίου αστυνομικού κράτους, η Τουρκία κινδυνεύει να καταρρεύσει με τον ίδιο τραγικό (και επικίνδυνο) τρόπο που κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση.

Όλα αυτά είναι εν μέρει σωστά. Πράγματι, η Τουρκία βρίσκεται ίσως στο σημαντικότερο σταυροδρόμι της ιστορίας της από την εποχή του Ατατούρκ. Η σύγκρουση των δομών της με την ανάγκη εκσυγχρονισμού δημιουργεί τεράστιες αντιφάσεις στο εσωτερικό της, με σημαντικότερη εκείνη της σύγκρουσης μέσα στα πλαίσια της άρχουσας τάξης μεταξύ παλαιο-κεμαλιστών και ευρωπαϊστών. Όμως οι ομοιότητες με τη Σοβιετική Ένωση δεν σταματούν εδώ. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Τουρκίας (όπως και της Σοβιετικής Ένωσης) είναι πρόβλημα αναποτελεσματικής οικονομικής οργάνωσης. Η οικονομία της Τουρκίας είναι τόσο προβληματική ώστε αποτελεί παράδειγμα στην οικονομική θεωρία ήδη από τη δεκαετία του ’70. Ήταν επόμενο λοιπόν κάποια στιγμή η κρίση να ξεσπάσει.

Ο Κεμάλ Ντερβίς, ο νέος ((Εν τω μεταξυ ο κ. Ντερβις μετα απο μια πολυ πετυχημενη περιοδο ως υπουργος οικονομικων, ειναι σημερα επικεφαλης του Αναπτυξιακου Προγραμματος των Ηνωμενων Εθνων)) υπουργός οικονομικών της Τουρκίας (πρώην ανώτερο στέλεχος της Διεθνούς Τράπεζας) δεν δίστασε να εντοπίσει το πρόβλημα, δηλώνοντας ότι η δημοσιονομική πειθαρχία και οι ριζοσπαστικές διαρθρωτικές αλλαγές που προωθεί μπορούν να εκτροχιαστούν ανά πάσα στιγμή από τα κατεστημένα συμφέροντα και τους μηχανισμούς “προσοδοθηρίας” (rent-seeking mechanisms). ((Leyla Boulton & Martin Wolf, “Winning Turkey’s Trust”, Financial Times (15/5/2001).)) Η προσοδοθηρία ακούγεται σαν μια περίεργη σπάνια ασθένεια και αυτό ακριβώς είναι. Μια ασθένεια που καταστρέφει αργά αλλά σταθερά τις οικονομίες των “νοσούντων” κρατών καθώς τα κατατρώγει εσωτερικά, διαλύοντας όχι μόνο την οικονομία αλλά και την κοινωνία. Με άλλα λόγια, αποτελεί τον καρκίνο των κρατών.

Η προσοδοθηρία είναι η δραστηριότητα ατόμων (συνήθως οργανωμένων σε ομάδες πίεσης) που σκοπό έχει να επηρεάσει την κρατική πολιτική προς ίδιον όφελος — συνήθως για τη διατήρηση των προνομίων τους, αλλά όχι σπάνια και για την επίτευξη ειδικής μεταχείρισης έναντι του υπόλοιπου πληθυσμού. Η Anne Krueger, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Stanford, βάπτισε το φαινόμενο αυτό rent-seeking (δηλ. προσοδοθηρία) σ’ ένα περίφημο άρ-θρο της που δημοσιεύτηκε το 1974. ((Anne O. Krueger, “The Political Economy of the Rent-Seeking Society”, American Economic Review 64:291-303 (1974).))

Η παρουσία του φαινομένου αυτού (καθόλου άγνωστου στην Ελλάδα!) αποτελεί τυπικό χαρακτηριστικό των καπιταλιστικών δημοκρατιών. Σε ορισμένες μάλιστα χώρες έχει θεσμοποιηθεί (π.χ. τα λόμπι στις Η.Π.Α.)! Σχεδόν όλες οι ομάδες με κοινά συμφέροντα και βέβαια οι μεγάλες επιχειρήσεις (τα “διαπλεκόμενα”), χρησιμοποιούν κάθε μέσο για να αναγκάσουν το κράτος, τη νομοθετική και τη δικαστική εξουσία και τη γραφειοκρατία του δημοσίου να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά τους. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι επιχειρούν (και συχνότατα το πετυχαίνουν) να μεταβιβάσουν ένα μεγάλο μέρος του εθνικού πλούτου από τον υπόλοιπο πληθυσμό (την αδύναμη πλειοψηφία) στις τσέπες τους!

Πώς όμως γίνεται να είναι τόσο αδύναμη η πλειοψηφία και τόσο ισχυρές οι μειοψηφίες; Η επιτυχία της προσοδοθηρίας βασίζεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα μέλη των ομάδων πίεσης έχουν ζωτικά συμφέροντα για κάποιο συγκεκριμένο θέμα, το οποίο για την πλειοψηφία μοιάζει αδιάφορο.

Πώς όμως γίνεται να είναι τόσο αδύναμη η πλειοψηφία και τόσο ισχυρές οι μειοψηφίες; Η επιτυχία της προσοδοθηρίας βασίζεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα μέλη των ομάδων πίεσης έχουν ζωτικά συμφέροντα για κάποιο συγκεκριμένο θέμα, το οποίο για την πλειοψηφία μοιάζει αδιάφορο. Το παράδειγμα των ιδιωτικοποιήσεων είναι χαρακτηριστικό. Η πλειοψηφία των Ελλήνων έχει συμφέρον να ιδιωτικοποιηθεί μία ζημιογόνος επιχείρηση, που την πληρώνει χρόνια μέσω της φορολογίας. Αν πουληθεί η επιχείρηση, το κοινωνικό σύνολο θα ωφεληθεί. Ο μέσος ψηφοφόρος όμως δεν θα κερδίσει βραχυπρόθεσμα κάτι χειροπιαστό -ενώ οι εργαζόμενοι (κυρίως αυτοί που φοβούνται πως θα χάσουν τα προνόμια που τους παρείχε ο “δημόσιος χαρακτήρας” της επιχείρησης), όχι μόνο θα αντιδράσουν (βίαια αν χρειαστεί), αλλά και θα κάνουν πολιτικά ό,τι μπορούν για να εμποδίσουν την κατάργηση των προνομίων τους. Οι δε πολιτικοί έχουν κάθε συμφέρον να τα έχουν καλά με τα μεγάλα συνδικάτα και τα διαπλεκόμενα, διότι έτσι εξασφαλίζουν ψήφους αλλά και χρηματική υποστήριξη στις εκλογές.

Όταν λοιπόν έχεις από τη μια μεριά τον μέσο ψηφοφόρο που αγανακτεί σήμερα και αύριο ξεχνά και από την άλλη μία δυναμική μειοψηφία, το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο. Η πλειοψηφία θα πληρώνει επ’ άπειρον τις μειοψηφίες, με αποτέλεσμα να καταργείται κάθε έννοια δημοκρατίας, κράτους δικαίου ή κοινωνικού κράτους.

Το ζήτημα είναι τόσο σοβαρό ώστε αναπτύχθηκε και ολόκληρος κλάδος των οικονομικών που μελετά ειδικά το φαινόμενο αυτό (τα οικονομικά της Δημόσιας Επιλογής). Ένας μάλιστα από τους πρωτοπόρους του κλάδου, ο James Buchanan, τιμήθηκε με το Νόμπελ Οικονομικών το 1986. Ένα από τα συμπεράσματα που ανέκυψαν από τις εμπειρικές μελέτες της σχολής είναι και το εξής: η προσοδοθηρία αποτελεί βασικό παράγοντα υπανάπτυξης χωρών με διαφθαρμένο πολιτικό σύστημα και καλά οργανωμένες ομάδες πίεσης. Ο James Buchanan υπολόγισε πως το συνολικό κόστος της προσοδοθηρίας ισούται με το άθροισμα του κόστους των ενεργειών των ομάδων πίεσης, του κόστους των προσπαθειών του κράτους είτε να αποκρούσει τις πιέσεις είτε να τις προσκαλέσει (!) και κυρίως το κόστος που προκαλείται από τις στρεβλώσεις στην αγορά και στην κοινωνία (για να μην αναφέρουμε και το πολύ σοβαρό ηθικό και πολιτικό κόστος). Ήταν επόμενο να εκπονηθεί σειρά μελετών με σκοπό να μετρηθεί με ακρίβεια το κόστος της προσοδοθηρίας. Το κόστος για τις Η.Π.Α. υπολογίστηκε ότι στα μέσα της δεκαετίας του ’70 ανερχόταν σε 3% του Α.Ε.Π., ενώ για την Ινδία στο 7.3%. Η ίδια η Anne Krueger ασχολήθηκε με την Τουρκία, η οποία αναδείχθηκε πρωταθλήτρια: η προσοδοθηρία κόστιζε το 1974 στην Τουρκία το 15% του Α.Ε.Π. Τόση δηλαδή ήταν η μείωση της ευημερίας της που οφειλόταν αποκλειστικά στην προσοδοθηρία. Το ποσοστό αυτό ίσως ακούγεται υπερβολικό. Η Διεθνής Τράπεζα όμως πρόσφατα υπολόγισε σε 16-18% του Α.Ε.Π. της Τουρκίας την αμοιβή των προμηθευτών-εργοληπτών του δημοσίου (ας μην ξεχνάμε ότι το μπαξίσι το μάθαμε από τους Τούρκους …)

Ακόμα και το πρόβλημα των εξοπλισμών αποτελεί μέρος του γενικότερου προβλήματος της προσοδοθηρίας. Είναι γνωστό (από την εποχή του Αϊζενχάουερ) πως το στρατιωτικό κατεστημένο, ιδίως στα αυταρχικά κράτη, κάνει ό,τι μπορεί για να αυξήσει τη δύναμη και την επιρροή του. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο σε στρατοκρατικά καθεστώτα όπως το τουρκικό. Πώς να δεχθεί ο τουρκικός στρατός μείωση των εξοπλισμών όταν αυτό σημαίνει μείωση των προνομίων του και της θέσης του στην τουρκική κοινωνία, μείωση της πολιτικής του επιρροής και βέβαια μείωση των προμηθειών από τις οποίες ζει; Το πρόβλημα της προσοδοθηρίας του στρατού είναι το πλέον έντονο, εφόσον ο στρατός έχει και τη μεγαλύτερη δυνατότητα πίεσης. Δεν είναι όμως η μόνη ομάδα που κατατρώγει το τουρκικό κράτος.

Πώς μπορεί να σωθεί ένα κράτος από τόσο βαριά ασθένεια; Με τον ίδιο τρόπο που σώζεσαι από τον καρκίνο: με ένα θαύμα! Κι αυτό, διότι η προσοδοθηρία ευνοεί συνήθως πολυπληθείς ομάδες με μεγάλη πολιτική επιρροή. Βέβαια, περισσότερο κερδισμένες είναι πάντοτε οι ανώτερες τάξεις της γραφειοκρατίας, οι διαπλεκόμενοι επιχειρηματίες και οι λοιποί “έχοντες και κατέχοντες”. Όμως όλοι αυτοί έχουν την προνοητικότητα να εμφανίζουν τους εαυτούς τους ως εκπροσώπους πολυπληθών τάξεων και ομάδων, ως αγωνιστές της κοινωνικής δικαιοσύνης και βεβαίως ως πατριώτες. Δύο τρόποι υπάρχουν για να σπάσει αυτό το μέτωπο των προσοδοθηρών: να αντιδράσει ο λαός στην οικονομική υπανάπτυξη στην οποία τον οδηγούν τα “ρετιρέ” ή η ηγετική τάξη να αναγκαστεί να παραχωρήσει μέρος της εξουσίας της σε πολιτικούς που δεν εξυπηρετούν απόλυτα τα συμφέροντά της, είναι όμως οι μόνοι που φαίνεται ότι μπορούν να τη διασώσουν με το μικρότερο δυνατό κόστος. Πρόκειται και στις δύο περιπτώσεις για το ένστικτο της αυτοσυντήρησης που λειτουργεί πάντα την τελευταία στιγμή.

Στην Τουρκία φαίνεται πως συνέβη κάτι παρόμοιο. Έτσι εξηγείται η άνοδος στην εξουσία, αλλά και η μεγάλη δημοτικότητα του προέδρου Σεζέρ και του Ντερβίς. Επιπλέον, έχουν και την εύνοια του ξένου παράγοντα, τόσο απαραίτητη για πολιτική και οικονομική στήριξη. Όμως δεν είναι και τόσο σίγουρο πως το τουρκικό κατεστημένο είναι έτοιμο να παραδώσει τα όπλα. Η αποπομπή του “αδιάφθορου” υπουργού Εσωτερικών Σαντετίν Ταντάν μετά από παρέμβαση του Γιλμάζ (στο κόμμα του οποίου ανήκει ο “παραιτηθείς”), ο οποίος τον χαρακτήρισε προδότη, είναι χαρακτηριστική. ((Φ.Γ. Χοϊδά, “Το σουλτανάτο της διαφθοράς”, Ελευθεροτυπία (10/6/2001).)) Αυτή τη φορά όμως, η αμερικάνικη κυβέρνηση δεν φαίνεται διατεθειμένη να δώσει στην Τουρκία μια δεύτερη ευκαιρία. ((John C. Hulsman & Brett D. Schaefer, “The Right Way to Stabilize Turkey”, Heritage Foundation Executive Memorandum no. 743 (3/5/2001).))

Παρόλαυτά, αν η Τουρκία κατορθώσει να θεραπευτεί (όσο αυτό είναι δυνατό) από τη νόσο της προσοδοθηρίας, οι αλλαγές στους θεσμούς, στην πολιτική κουλτούρα και στην κοινωνία της θα είναι τόσο καταλυτικές που θα ανατρέψουν τα πάντα. Η νέα Τουρκία θα είναι σαφώς ένας καλύτερος γείτονας για την Ελλάδα. Αλλά είπαμε, χρειάζεται κι ένα θαύμα…

Μια παλαιοτερη εκδοση του αρθρου δημοσιευτηκε στην Ελευθεροτυπια

Αξιολογηση:

6 Responses to “Ο Τούρκος ασθενής”

  1. 1 Σωτηρης Γεωργανας

    ενδιαφερον το κειμενο. Νομιζω οτι ακομα και σημερα η επιβιωση μιας κυβερνησης στην Τουρκια εξαρταται απο την δυνατοτητα της να παρεχει ικανοποιητικη αυξηση εισοδηματων. Και βεβαια η αναπτυξη ερχεται μονο αν παρακαμπτονται τα μεγαλα και δυνατα κυκλωματα της διαφθορας.

    Το κομμα του Ερντογκαν ανεβηκε στην εξουσια υποσχομενο παταξη της διαφθορας και νομιζω η γενικη εντυπωση ειναι οτι τα παει καλυτερα απο τις προηγουμενες κυβερνησεις στο θεμα. Ισως αυτος ειναι και ο λογος που παραμενουν στην εξουσια παρα τις τεραστιες αντιδρασεις των οπαδων του κοσμικου κρατους που εχουν αλλεργια στην σκεψη ενος ισλαμιστη Προεδρου!

    Τωρα, συγκεκριμενα περι προσοδοθηριας εχω καποιες αποριες.

    α) ποια η διαφορα Τουρκιας και δυτικων χωρών οπως οι ΗΠΑ? Οπως γραφτηκε στο κειμενο, η προσοδοθηρια στις ΗΠΑ ειναι τοσο εκτεταμενη που εχει θεσμικο χαρακτηρα, τα λομπυ! Στην Γερμανια παλι, οταν μεταφερθηκε η πρωτευουσα απο Βοννη στο Βερολινο, οι πρωτοι που εφυγαν ηταν τα λομπυ των διαφορων βιομηχανιων που ακολουθουν την εξουσια οπως ενας πεινασμενος σκυλος μια μπριζολα :-) Κιομως σε αυτες τις χωρες καταφερνει το κρατος να συναλλασεται καπως σωστα με τους ιδιωτες χωρις φαινομενα οπως τα ελληνικα, με εργα που καταρρεουν αλλα παρολαυτα πληρωνονται κανονικοτατα.
    Θεωρουσα οτι ειναι θεμα μεγεθους. Στην Ελλαδα υπαρχει σε καθε τομεα ενα ασφυκτικο ολιγοπωλιο “εθνικων προμηθευτων” που παρεχουν κακη ποιοτητα και χειροτερες τιμες. Στις ΗΠΑ η αγορα ειναι τοσο μεγαλη που κανεις δεν μπορει να γινει εθνικος προμθευτης, για καθε λομπυ υπαρχει ενα αλλο να το εξισορροπει.

    Αλλα η Τουρκια υποτιθεται εχει πολυ μεγαλη αγορα, δεν θα επρεπε να ειναι απαλλαγμενη απο αυτο το προβλημα?
    Ειναι θεμα δημοκρατικου ελεγχου? Θεμα ατυπων θεσμων και κουλτουρας (οτι οτι απο τα Βαλκανια μεχρι την Περσια υπαρχει η λεξη μπαξισι δεν θα επρεπε να μας φερνει σε σκεψεις)?

    β) Σιγουρα μια πολυ καλη παρατηρηση ειναι η εξης:

    Η επιτυχία της προσοδοθηρίας βασίζεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα μέλη των ομάδων πίεσης έχουν ζωτικά συμφέροντα για κάποιο συγκεκριμένο θέμα, το οποίο για την πλειοψηφία μοιάζει αδιάφορο.

    πως μπορει να αλλαξει αυτο? Ειναι θεμα πληροφορησης? Αν ηξεραν οι πολιτες οτι χανουν ο καθενας απο 2 ευρω την ημερα για να θρεφουν την προσοδοθηρια, θα εκαναν κατι για αυτο ή απλα θα αδιαφορουσαν? Μηπως πρεπει να ενεργοποιειται το αισθημα δικαιου με καταλληλη πληροφορηση, πχ θα επαναστατουσαν οι ανθρωποι αν ηξεραν με σιγουρια οτι καποιοι συγκεκριμενοι προσοδοθηρες βγαζουν τεραστια ποσα χωρις κοπο ή εργο, αλλα μονο εις βαρος των υπολοιπων?

    και τελος
    γ) Πρεπει να τονιστει οτι ενας ιδιαιτερος λογος που η προσοδοθηρια ειναι καταστροφικη ειναι οτι σπαταλουνται ακριβως τεραστια ποσα στα διαφορα λομπυ. δηλαδη η διαφθορα δεν εχει ως μονο αποτελεσμα οτι ο λιγοτερο αξιος κερδιζει το συμβολαιο πχ. Επιπλεον ολοι οσοι ασχολουνται με το λομπυ πρεπει να κανουν μη παραγωγικες επενδυσεις μονο και μονο για να κερδισουν στην μαχη της διαφθορας, πρεπει ας πουμε να νοικιαζουν γραφεια και να απασχολουν ατομα με μονο σκοπο να κανουν επαφες με αξιωματουχους! Ετσι μοιαζει η προσοδοθηρια με μια all pay auction που το κοστος συμμετοχης του καθενος εκτος απο τον νικητη ειναι πεταμενα λεφτα!

  2. 2 Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης

    Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Τουρκίας (όπως και της Σοβιετικής Ένωσης) είναι πρόβλημα αναποτελεσματικής οικονομικής οργάνωσης. Η οικονομία της Τουρκίας είναι τόσο προβληματική ώστε αποτελεί παράδειγμα στην οικονομική θεωρία ήδη από τη δεκαετία του ‘70.

    Έχω την εντύπωση πως η Τουρκία έχει κάνει μεγάλα βήματα τα τελευταία χρόνια στην προσπάθεια σύγκλισής της προς τις παραμέτρους εισόδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Νομίζω η κατάσταση είναι πολύ καλύτερη σήμερα όχι μόνο σε σχέση με τη δεκαετία του ’70, αλλά και με το 2001 που γράφτηκε αυτό το άρθρο.

    Φυσικά οι παρατηρήσεις εκ των υστέρων σχετικά με το φαινόμενο της προσοδοθηρίας (μ’αρέσει πολύ ο ιατρικός παραλληρισμός «καρκίνος των κρατών») είναι ζωντανό παράδειγμα πως η συνεχής επαγρύπνηση είναι άκρως σημαντική για να μην ξεφύγει η κατάσταση εκτός ελέγχου.

    Όπως ο κανονικός καρκίνος, έτσι και η προσοδοθηρία ξεκινά από «λίγα κύτταρα», μικρές ομάδες που εκμεταλλεύονται παραθυράκια στην «άμυνα του οργανισμού» (είτε τη λέμε τοπική αυτοδιοίκηση, είτε κοινωνία ολόκληρη).

  3. 3 Meble kuchenne kalwaria

    Thanks so much for another post. I be able to get that kind of information information. friend, and exactly.

  4. 4 site

    I appreciate your wp web template, where did you get a hold of it?

  5. 5 click

    Have you given any kind of thought at all with converting your site into German? I know a several of translaters here that would certainly help you do it for no cost if you want to get in touch with me personally.

  6. 6 description

    Apple now has Rhapsody as an app, which is a great start, but it is currently hampered by the inability to store locally on your iPod, and has a dismal 64kbps bit rate. If this changes, then it will somewhat negate this advantage for the Zune, but the 10 songs per month will still be a big plus in Zune Pass’ favor.

Leave a Reply




Αρθρογραφος:
Αριστείδης Χατζής



Ιστοσελιδα:
Κλικ εδω

Προφιλ:
Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πτυχίο Νομικής του Α.Π.Θ. Μεταπτυχιακές σπουδές σε Ιστορία, Φιλοσοφία και Κοινωνιολογία του Δικαίου στο Α.Π.Θ. (1989-1993) και Φιλοσοφία του Δικαίου και Οικονομική Ανάλυση του Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Σικάγο. Το 1999 έλαβε το διδακτορικό του (An Economic Theory of Greek Contract Law) υπό την επίβλεψη των Richard A. Posner (chair), Frank H. Easterbrook, και William M. Landes.

 

Κειμενα με παρομοιο τιτλο